પશ્ચિમ બંગાળની રાજનીતિમાં એક એવા ઘટનાક્રમે ભારે ચર્ચા જગાવી છે, જેને લઈને રાજકીય નિષ્ણાતોથી લઈને બંધારણીય કાનૂનના જાણકારો સુધી સૌ સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)ના 20 બળવાખોર લોકસભા સાંસદોએ એક ઓછી જાણીતી પાર્ટી NCPI (Nationalist Citizens Party of India)માં વિલયની જાહેરાત કરી છે.જો કે આ પગલાને લઈને હવે ચર્ચા થઈ રહી છે કે શું આ ખરેખર રાજકીય વિલય છે કે પછી દળ-બદલ વિરોધી કાયદાથી બચવાનો એક વ્યૂહાત્મક પ્રયાસ?
શું છે સમગ્ર મામલો?
તાજેતરમાં TMCની અંદર અસંતોષના સમાચાર સામે આવ્યા હતા. ત્યારબાદ 20 લોકસભા સાંસદોના એક જૂથે પાર્ટી નેતૃત્વ સામે બળવો જાહેર કર્યો. સામાન્ય રીતે આવી સ્થિતિમાં સાંસદો બીજી પાર્ટીમાં જોડાય તો તેમની સામે દળ-બદલ વિરોધી કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. પરંતુ આ સાંસદોએ સીધા ભાજપ અથવા NDAમાં જોડાવાને બદલે NCPI નામની નાની રાજકીય પાર્ટીમાં પોતાના જૂથના વિલયની જાહેરાત કરી. સાથે જ NDA સરકારને સમર્થન આપવાની પણ જાહેરાત કરી.રાજકીય વર્તુળોમાં આ પગલાને ખૂબ જ વિચારીને લેવામાં આવેલ કાનૂની ચાલ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
NCPI શું છે?
Nationalist Citizens Party of India એક પ્રમાણમાં અજાણી રાજકીય પાર્ટી માનવામાં આવે છે. અહેવાલો મુજબ તેનું મૂળ ત્રિપુરામાં છે અને અત્યાર સુધી તેનું રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ખાસ અસ્તિત્વ નહોતું. ma2023માં રચાયેલી આ પાર્ટી અચાનક ચર્ચામાં આવી ગઈ જ્યારે TMCના બળવાખોર સાંસદોએ તેમાં વિલયનો રસ્તો પસંદ કર્યો.રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે NCPI જેવી નાની પાર્ટીની પસંદગી પાછળ માત્ર વિચારધારા નહીં પરંતુ કાનૂની ગણિત પણ હોઈ શકે છે.
દળ-બદલ વિરોધી કાયદો શું કહે છે?
ભારતમાં દળ-બદલ વિરોધી કાયદો 1985માં લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય હેતુ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને પક્ષ બદલવાથી રોકવાનો હતો. બંધારણની દસમી અનુસૂચિ (Tenth Schedule) હેઠળ જો કોઈ સાંસદ પોતાની પાર્ટી છોડી દે અથવા બીજી પાર્ટીમાં જોડાઈ જાય તો તેને અયોગ્ય ઠરાવી શકાય છે.જોકે કાયદામાં એક મહત્વની જોગવાઈ છે. જો કોઈ રાજકીય પક્ષનું બીજા પક્ષમાં વિલય થાય અને તે માટે ઓછામાં ઓછા બે-તૃતિયાંશ (2/3) સભ્યો સંમત હોય, તો કેટલાક કિસ્સાઓમાં દળ-બદલની જોગવાઈ લાગુ ન પડે.
વિલય કે કાનૂની યુક્તિ?
બળવાખોર સાંસદોનું કહેવું છે કે તેઓ TMCના લોકસભા જૂથના બે-તૃતિયાંશથી વધુ સભ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેથી તેમનો NCPIમાં વિલય દળ-બદલ નહીં પરંતુ કાયદેસર મર્જર છે.પરંતુ વિરોધીઓ આ દલીલ સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
ઘણા કાનૂન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર સાંસદોનો જૂથ બીજી પાર્ટીમાં જતો રહે તે પૂરતું નથી. મૂળ રાજકીય પક્ષનું સત્તાવાર વિલય થવું જરૂરી છે. જો માત્ર સંસદીય જૂથ અલગ થઈને અન્ય પાર્ટીમાં જોડાય તો તે દળ-બદલ ગણાઈ શકે છે.
TMCનો આક્ષેપ
All India Trinamool Congress એ આ સમગ્ર ઘટનાને લોકશાહી સાથે મજાક ગણાવી છે. પાર્ટીના નેતાઓએ દાવો કર્યો છે કે બળવાખોર સાંસદો કાયદાનો દુરુપયોગ કરીને પોતાની સભ્યતા બચાવવા માંગે છે.TMCનું કહેવું છે કે પાર્ટીનું સત્તાવાર રીતે કોઈ વિલય થયું નથી અને માત્ર કેટલાક સાંસદો દ્વારા લેવામાં આવેલ નિર્ણયને વિલય કહી શકાય નહીં. પાર્ટી હવે લોકસભા સ્પીકર સમક્ષ કાનૂની કાર્યવાહી અને સાંસદોની અયોગ્યતા માટે અરજી કરવાની તૈયારી કરી રહી છે.
કપિલ સિબલ અને અન્ય નિષ્ણાતોની દલીલ
રાજ્યસભાના સભ્ય અને વરિષ્ઠ વકીલ Kapil Sibal એ દલીલ કરી છે કે દસમી અનુસૂચિ મુજબ પક્ષનું વિલય અને સાંસદોના જૂથનું વિલય બંને અલગ બાબતો છે.તેમના મતે જો મૂળ પાર્ટીનું જ વિલય થયું નથી તો માત્ર સાંસદોના જૂથને મર્જરનો લાભ મળી શકે નહીં. તેમણે આ ઘટનાને લોકશાહી માટે ચિંતાજનક ગણાવી છે.
NDAને શું ફાયદો?
બળવાખોર સાંસદોએ NCPIમાં વિલય કર્યા બાદ NDAને સમર્થન આપવાની જાહેરાત કરી છે. તેના કારણે કેન્દ્રની રાજકીય ગણિતમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.જો આ વિલય કાનૂની રીતે માન્ય ગણાશે તો NCPI અચાનક સંસદમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતી પાર્ટી બની શકે છે. કેટલાક અહેવાલો મુજબ તે NDAની સૌથી મોટી સહયોગી પાર્ટીઓમાંની એક બની શકે છે.
ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા
NCPI હવે નવી પરિસ્થિતિમાં આવી ગઈ છે. ચૂંટણી પંચ સમક્ષ પાર્ટીની રચના, નેતૃત્વ અને બંધારણમાં થયેલા ફેરફારોની જાણ કરવી પડશે.ચૂંટણી પંચ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સમીક્ષા કરી શકે છે અને જો જરૂરી હોય તો વધુ દસ્તાવેજો પણ માંગવામાં આવી શકે છે.
લોકસભા સ્પીકરનો નિર્ણય રહેશે મહત્વપૂર્ણ
દળ-બદલ કાયદા હેઠળ અંતિમ નિર્ણય લેવાની સત્તા લોકસભા સ્પીકર પાસે હોય છે. જો TMC દ્વારા અયોગ્યતાની અરજી કરવામાં આવશે તો સ્પીકર નક્કી કરશે કે આ ખરેખર વિલય હતો કે દળ-બદલ. ત્યારબાદ મામલો કોર્ટ સુધી પણ પહોંચી શકે છે.
રાજકીય અસર
આ ઘટનાએ માત્ર પશ્ચિમ બંગાળ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશના રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા જગાવી છે. જો આ મોડેલ સફળ રહેશે તો ભવિષ્યમાં અન્ય રાજકીય પક્ષોના બળવાખોર જૂથો પણ આવી જ રીત અપનાવી શકે છે.રાજકીય નિષ્ણાતો માને છે કે આ કેસ દળ-બદલ વિરોધી કાયદાની મર્યાદાઓ અને તેમાં રહેલી સંભવિત ખામીઓને ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી રહ્યો છે.
TMCના 20 બળવાખોર સાંસદોનું NCPIમાં વિલય માત્ર એક રાજકીય ઘટના નથી, પરંતુ ભારતીય દળ-બદલ કાયદાની કસોટી પણ છે. એક તરફ બળવાખોર જૂથ તેને કાયદેસર મર્જર ગણાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ TMC અને અનેક કાનૂન નિષ્ણાતો તેને દળ-બદલ કાયદાથી બચવાનો પ્રયાસ ગણાવી રહ્યા છે. હવે સૌની નજર લોકસભા સ્પીકર, ચૂંટણી પંચ અને સંભવિત ન્યાયિક પ્રક્રિયા પર છે. તેમના નિર્ણયથી નક્કી થશે કે આ ખરેખર રાજકીય વિલય હતો કે પછી ભારતીય રાજકારણની એક નવી અને વિવાદાસ્પદ વ્યૂહરચના.
