અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો છેલ્લા ચાર દાયકાથી સતત તણાવભર્યા રહ્યા છે. ખાસ કરીને ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને બંને દેશો વચ્ચે વારંવાર ટકરાવ જોવા મળ્યો છે. જોકે બે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિઓ Barack Obama અને Donald Trump – એ ઈરાનને લઈને અલગ-અલગ નીતિઓ અપનાવી હતી. એક તરફ ઓબામાએ રાજદ્વારી માર્ગે પરમાણુ કરાર (Nuclear Deal) કર્યો હતો, જ્યારે બીજી તરફ ટ્રમ્પે કડક આર્થિક દબાણ અને પ્રતિબંધોની નીતિ અપનાવી હતી.હવે જ્યારે ફરી એકવાર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે નવી સમજૂતીની ચર્ચા ચાલી રહી છે, ત્યારે પ્રશ્ન ઉભો થયો છે કે આખરે ઈરાનને વધુ ઝુકાવવામાં કોણ સફળ રહ્યું – ઓબામા કે ટ્રમ્પ?
ઓબામાની નીતિ: વાતચીત અને સમજૂતીનો માર્ગ
2015માં અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ Barack Obamaના કાર્યકાળ દરમિયાન ઈરાન અને વિશ્વની છ મહાસત્તાઓ વચ્ચે ઐતિહાસિક પરમાણુ કરાર થયો હતો. આ કરારને JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.આ કરાર હેઠળ ઈરાને પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર અનેક મર્યાદાઓ સ્વીકારી હતી. તેના બદલામાં અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોએ ઈરાન પર લાગેલા ઘણા આર્થિક પ્રતિબંધોમાં રાહત આપી હતી.ઓબામા પ્રશાસનનું માનવું હતું કે યુદ્ધ કે અથડામણ કરતાં રાજદ્વારી સમજૂતી વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. આ ડીલ દ્વારા ઈરાનના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ પર નિયંત્રણ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
JCPOA હેઠળ ઈરાને શું સ્વીકાર્યું?
પરમાણુ કરાર મુજબ ઈરાને:
યુરેનિયમ સંવર્ધનની મર્યાદા સ્વીકારી
સેન્ટ્રિફ્યુજોની સંખ્યા ઘટાડી
આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકોને પ્રવેશ આપ્યો
પરમાણુ સંશોધન પર નિયંત્રણ સ્વીકાર્યું
નિર્ધારિત સ્તરથી વધુ પરમાણુ સામગ્રી એકત્ર ન કરવાની ખાતરી આપી
બદલામાં ઈરાનને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, બેંકિંગ અને તેલ નિકાસમાં મોટી રાહત મળી હતી.
ઓબામાની ડીલની સફળતા શું રહી?
ઓબામા સમર્થકોનું કહેવું છે કે JCPOAના કારણે ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ વર્ષો સુધી નિયંત્રણમાં રહ્યો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA) દ્વારા પણ ઘણા સમય સુધી ઈરાન કરારની શરતોનું પાલન કરી રહ્યું હોવાનું જણાવાયું હતું.
આ કરાર પછી ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને પણ રાહત મળી હતી. તેલ નિકાસમાં વધારો થયો અને વિદેશી રોકાણકારો ફરી ઈરાન તરફ આકર્ષાયા હતા.પરંતુ ઓબામાના વિરોધીઓનું માનવું હતું કે આ કરાર ઈરાનને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવે છે અને લાંબા ગાળે તે ફરીથી પોતાની પરમાણુ ક્ષમતા વિકસાવી શકે છે.
ટ્રમ્પ આવ્યા અને બદલાઈ ગઈ સમગ્ર નીતિ
2017માં Donald Trump સત્તામાં આવ્યા બાદ અમેરિકા-ઈરાન સંબંધોમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો.
ટ્રમ્પે JCPOAને “ખરાબ ડીલ” ગણાવી હતી. તેમનું માનવું હતું કે ઓબામાનો કરાર ઈરાન પર પૂરતું દબાણ બનાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો.2018માં ટ્રમ્પ પ્રશાસને એકતરફી રીતે અમેરિકા ને JCPOAમાંથી બહાર કાઢી દીધું અને ઈરાન પર ફરીથી કડક આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા.આ નીતિને “Maximum Pressure Campaign” નામ આપવામાં આવ્યું.
ટ્રમ્પની ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ નીતિ
ટ્રમ્પ પ્રશાસને ઈરાન સામે અનેક કડક પગલાં લીધા:
ઈરાનની તેલ નિકાસ પર પ્રતિબંધ
બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં કડક નિયંત્રણ
અનેક ઈરાની અધિકારીઓ પર પ્રતિબંધ
રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડને આતંકવાદી સંગઠન જાહેર કરવું
આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ પર દબાણ
આ પગલાંઓના કારણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને મોટો ફટકો પડ્યો હતો.
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા પર અસર
ટ્રમ્પના પ્રતિબંધો બાદ:
ઈરાનની કરન્સી રિયલમાં ભારે ઘટાડો થયો
મોંઘવારી વધી
તેલ નિકાસ ઘટી
વિદેશી રોકાણ ઘટ્યું
બેરોજગારીમાં વધારો થયો
વિશ્લેષકોના જણાવ્યા અનુસાર ટ્રમ્પની નીતિએ ઈરાન પર આર્થિક દબાણ તો વધાર્યું, પરંતુ તેના કારણે ઈરાને પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે બંધ કર્યો નહોતો.
શું ટ્રમ્પ ઈરાનને વધુ ઝુકાવી શક્યા?
ટ્રમ્પ સમર્થકોનું કહેવું છે કે કડક પ્રતિબંધોના કારણે ઈરાનને ભારે આર્થિક નુકસાન થયું અને તે ફરીથી વાટાઘાટો માટે મજબૂર બન્યું.તેમનું માનવું છે કે ઓબામાની સરખામણીએ ટ્રમ્પે ઈરાન સામે વધુ કડક વલણ અપનાવ્યું અને તેનાથી ઈરાન પર વધુ દબાણ સર્જાયું.પરંતુ વિરોધીઓનું કહેવું છે કે પ્રતિબંધો છતાં ઈરાને યુરેનિયમ સંવર્ધન વધાર્યું અને કેટલાક પરમાણુ નિયંત્રણોનું પાલન કરવાનું બંધ કરી દીધું. એટલે કે દબાણ વધ્યું છતાં ઈરાન સંપૂર્ણપણે ઝુક્યું નહીં.
ઓબામા સામે ટ્રમ્પ: મુખ્ય તફાવત
મુદ્દો
ઓબામા
ટ્રમ્પ
નીતિ
રાજદ્વારી અને સમજૂતી
આર્થિક દબાણ
મુખ્ય ડીલ
JCPOA (2015)
Maximum Pressure Campaign
પ્રતિબંધો
રાહત આપી
કડક બનાવ્યા
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા
સુધારો થયો
ગંભીર નુકસાન થયું
પરમાણુ કાર્યક્રમ
નિયંત્રણ હેઠળ રહ્યો
ફરીથી વિસ્તરણ શરૂ થયું
આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન
યુરોપ અને સહયોગીઓનું સમર્થન
કેટલાક સહયોગીઓ અસહમત રહ્યા
હાલની સ્થિતિ શું છે?
તાજેતરના વર્ષોમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરીથી સમજૂતીના પ્રયાસો થયા છે. ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન પણ ઈરાન મુદ્દે ચર્ચાઓ ચાલુ રહી છે.અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન પરમાણુ હથિયારોની દિશામાં આગળ ન વધે, જ્યારે ઈરાન પ્રતિબંધોમાં રાહત માગે છે.આજની પરિસ્થિતિમાં બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ હજુ પણ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી.
નિષ્ણાતો શું કહે છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતો માને છે કે બંને રાષ્ટ્રપતિઓએ અલગ-અલગ રીતે ઈરાન પર દબાણ બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.ઓબામાએ રાજદ્વારી અને સમજૂતી દ્વારા પરમાણુ કાર્યક્રમને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.ટ્રમ્પે આર્થિક દબાણ દ્વારા ઈરાનને નબળું બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.જો પ્રશ્ન માત્ર અર્થવ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડવાનો હોય તો ટ્રમ્પની નીતિ વધુ અસરકારક માનવામાં આવે છે. પરંતુ જો પ્રશ્ન પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નિયંત્રણ મેળવવાનો હોય તો ઘણા વિશ્લેષકો ઓબામાની JCPOA ડીલને વધુ સફળ માને છે.
ઈરાનને કોણ વધુ ઝુકાવી શક્યું તેનો જવાબ સંપૂર્ણપણે એકતરફી નથી. ઓબામાએ વાટાઘાટો અને સમજૂતી દ્વારા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નિયંત્રણ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જ્યારે ટ્રમ્પે કડક પ્રતિબંધો અને આર્થિક દબાણ દ્વારા ઈરાનને નબળું બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.જો કે આર્થિક રીતે જોવામાં આવે તો ટ્રમ્પની નીતિએ ઈરાનને મોટો ફટકો પહોંચાડ્યો હતો. પરંતુ પરમાણુ કાર્યક્રમને નિયંત્રણમાં રાખવાના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો ઓબામાની JCPOA ડીલ વધુ અસરકારક માનવામાં આવે છે. તેથી બંને નેતાઓની સફળતા તેમના અપનાવેલા લક્ષ્યો અને માપદંડો પર આધાર રાખે છે.
