ભારતીય ઉનાળાની ઓળખ અને વિશ્વભરમાં ‘ફળોના રાજા’ તરીકે જાણીતી કેરીને આ વર્ષે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મોટો આંચકો લાગ્યો છે. જાપાને લગભગ 20 વર્ષ બાદ ફરી એકવાર ભારતીય કેરીની આયાત પર પ્રતિબંધ લાદતાં ખેડૂતો, નિકાસકારો અને કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકોમાં ચિંતા ફેલાઈ છે. ખાસ કરીને ગુજરાતની કેસર અને મહારાષ્ટ્રની આલ્ફોન્સો જેવી પ્રીમિયમ જાતોના વેપાર પર તેની સીધી અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જાપાન તેના કડક કૃષિ અને ફાયટોસેનિટરી નિયમો માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. ફળ માખી (Fruit Fly) જેવી જીવાતો સામે તે ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ નીતિ અપનાવે છે. માર્ચ 2026 દરમિયાન જાપાનના પ્લાન્ટ ક્વોરેન્ટાઇન અધિકારીઓએ ભારતની મુલાકાત લઈને ઉત્તર પ્રદેશના રહેમાનપુર ખાતે આવેલી વેપર હીટ ટ્રીટમેન્ટ (VHT) સુવિધાની તપાસ કરી હતી. આ પ્રક્રિયા દ્વારા કેરીની અંદર રહેલા જીવાતો અને તેના ઇંડાનો નાશ કરવામાં આવે છે, જેથી નિકાસ માટે ફળ સુરક્ષિત ગણાય.
તપાસ દરમિયાન જાપાની નિરીક્ષકોને ધૂમ્રીકરણ (Fumigation) અને જીવાણુ નાશ (Disinfection) સંબંધિત પ્રક્રિયાઓમાં કેટલીક ગંભીર તકનીકી ખામીઓ અને અનિયમિતતાઓ જોવા મળી હતી. તેના આધારે જાપાનની યોકોહામા પ્લાન્ટ પ્રોટેક્શન એસોસિએશને જાહેરાત કરી કે 25 માર્ચ 2026 પછી ભારત તરફથી જારી થયેલા વનસ્પતિ આરોગ્ય પ્રમાણપત્ર ધરાવતા કોઈપણ કેરીના શિપમેન્ટને સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. જાપાનનું કહેવું છે કે ભારતીય સુવિધાઓ તેમના ધોરણો પ્રમાણે સંપૂર્ણપણે સંતોષકારક સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી પ્રતિબંધ ચાલુ રહેશે. જાપાન ભારત માટે સૌથી મોટું કેરીનું બજાર નથી, પરંતુ તે સૌથી વધુ મૂલ્ય ધરાવતા પ્રીમિયમ બજારોમાંનું એક ગણાય છે. વર્ષ 2025 દરમિયાન જાપાને ભારતમાંથી લગભગ 15.4 લાખ ડોલરની કેરી આયાત કરી હતી. તેમાં ગુજરાતની કેસર કેરીનો સૌથી મોટો હિસ્સો હતો. આ ઉપરાંત આલ્ફોન્સો, લંગડો અને બંગનપલ્લી જેવી લોકપ્રિય જાતો પણ જાપાનમાં સારી માંગ ધરાવે છે. પ્રતિબંધના કારણે માત્ર વેપારને જ નહીં, પરંતુ ભારતની નિકાસ પ્રણાલી અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ વ્યવસ્થાની પ્રતિષ્ઠાને પણ અસર થવાની શક્યતા છે. નિકાસકારોને ડર છે કે જાપાનના આ નિર્ણય બાદ અન્ય વિકસિત દેશો પણ ભારતીય કૃષિ ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા અંગે વધુ કડક વલણ અપનાવી શકે છે.
કેરી ઉદ્યોગ પહેલેથી જ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે. મિડલ ઇસ્ટમાં ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવના કારણે નિકાસમાં 20થી 30 ટકા સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો છે. સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ખર્ચમાં પણ ભારે વધારો થયો છે. રેફ્રિજરેટેડ કન્ટેનરના ભાડામાં હજારો ડોલરનો વધારો થતા નિકાસકારો પર વધારાનો આર્થિક બોજ પડ્યો છે. બીજી તરફ, આબોહવા પરિવર્તનનો પણ કેરીના ઉત્પાદન પર ગંભીર પ્રભાવ પડ્યો છે. મહારાષ્ટ્રના આલ્ફોન્સો ઉત્પાદક વિસ્તારોમાં અલ નીનોની અસર, ગરમીના મોજા અને અનિયમિત હવામાનને કારણે ઘણા વિસ્તારોમાં 85થી 90 ટકા સુધી પાકને નુકસાન થયું હોવાનું સરકારી અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એટલે ખેડૂતોને એક તરફ ઉત્પાદનનું નુકસાન અને બીજી તરફ બજાર ગુમાવવાનો બેવડો ફટકો સહન કરવો પડી રહ્યો છે.
આ પ્રથમ વખત નથી જ્યારે જાપાને ભારતીય કેરી પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો હોય. વર્ષ 1986માં પણ ફળ માખીના ઉપદ્રવને કારણે જાપાને આયાત બંધ કરી હતી, જે લગભગ 20 વર્ષ સુધી ચાલુ રહી હતી. ત્યારબાદ ભારતે વૈજ્ઞાનિક ધોરણો અને જાપાનની માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરીને 2006માં ફરી બજારમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. હાલની સ્થિતિમાં ભારત સરકાર અને જાપાનના અધિકારીઓ વચ્ચે સતત વાતચીત ચાલી રહી છે. મેંગો ગ્રોઅર એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયાના પ્રતિનિધિઓને આશા છે કે ટેક્નિકલ ખામીઓ દૂર કરીને જાપાનને ફરીથી વિશ્વાસમાં લેવામાં આવશે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વર્તમાન નિકાસ સીઝન લગભગ પૂરી થઈ ગઈ હોવાથી આ વર્ષનું નુકસાન ટાળવું મુશ્કેલ છે. ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ કેરીનું ઉત્પાદન કરતું દેશ છે. દર વર્ષે આશરે 2.8 કરોડ મેટ્રિક ટન કેરીનું ઉત્પાદન થાય છે, જ્યારે લગભગ 32 હજાર મેટ્રિક ટન કેરીની નિકાસ કરવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં જાપાનનો પ્રતિબંધ માત્ર વેપાર નહીં, પરંતુ ભારતીય કેરીની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની ગયો છે.
