ભારત સરકાર દ્વારા ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) પર સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી (SAED)માં વધારો કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય બાદ પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગ, એરલાઇન્સ ક્ષેત્ર અને નિકાસકારોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડ્યૂટી વધારવાનો નિર્ણય કોઈ અચાનક લેવાયેલો પગલું નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં થયેલા ફેરફારો અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના નિકાસ માર્જિનને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે.સરકારે આ પગલાં પાછળ બે મુખ્ય કારણો દર્શાવ્યા છે. પ્રથમ, વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આવેલા ફેરફારોને અનુરૂપ કર માળખામાં સંતુલન જાળવવું અને બીજું, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસમાંથી થતી વધારાની કમાણી (Windfall Profit)નો એક હિસ્સો સરકારી ખજાનામાં લાવવો.
શું છે સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી?
સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી (SAED) એ એવો કર છે જે સરકાર ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અથવા ક્રૂડ ઓઇલ પર લગાવે છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે છે અને તેનાથી તેલ કંપનીઓને અસાધારણ નફો થાય છે ત્યારે સરકાર આ પ્રકારની ડ્યૂટી દ્વારા તે નફાનો એક ભાગ વસૂલ કરે છે.આ ડ્યૂટીને સામાન્ય ભાષામાં “વિન્ડફોલ ટેક્સ” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ભારતમાં જુલાઈ 2022થી આ પ્રકારની વ્યવસ્થા અમલમાં લાવવામાં આવી હતી. ત્યારથી દર 15 દિવસે વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિના આધારે તેની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે.
સરકારે ડ્યૂટી વધારવાનું પ્રથમ કારણ શું આપ્યું?
કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા મુજબ વૈશ્વિક બજારમાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાં દરમિયાન ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. અને મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ, ખાસ કરીને ઈરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેની સ્થિતિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પુરવઠા અંગે અનિશ્ચિતતા વધી છે.જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધે છે, ભારતીય રિફાઇનરીઓને નિકાસમાં વધુ નફો મળવાની શક્યતા ઊભી થાય છે. સરકારનું માનવું છે કે આવી સ્થિતિમાં વધારાની કમાણીનો એક હિસ્સો કર સ્વરૂપે સરકાર પાસે આવવો જોઈએ જેથી નાણાકીય સંતુલન જળવાઈ રહે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ગેસોઇલ અને એવિએશન ફ્યુઅલના આંતરરાષ્ટ્રીય માર્જિનમાં વધારો નોંધાયો હતો. જેના કારણે SAED વધારવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
બીજું કારણ: વિન્ડફોલ પ્રોફિટ પર નિયંત્રણ
સરકારે જણાવ્યું કે જ્યારે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓને કારણે કંપનીઓને અણધારી રીતે વધુ નફો થાય છે ત્યારે તે નફાનો એક ભાગ જનહિત માટે ઉપયોગમાં લેવો જોઈએ. આ જ સિદ્ધાંતના આધારે ડીઝલ અને ATF પર ડ્યૂટી વધારવામાં આવી છે.
વિન્ડફોલ પ્રોફિટ એટલે એવી કમાણી જે કંપનીઓએ કોઈ વધારાના રોકાણ કે ઉત્પાદકતા વિના માત્ર વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓના કારણે મેળવી હોય. સરકાર માને છે કે આવી વધારાની આવકનો એક ભાગ જાહેર કલ્યાણ અને વિકાસ કાર્યોમાં વાપરવા માટે ખજાનામાં આવવો જોઈએ. આ કારણસર પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્રમાં સમયાંતરે વિન્ડફોલ ટેક્સ અથવા SAEDમાં વધારો-ઘટાડો કરવામાં આવે છે.
ડીઝલ પર કેટલી ડ્યૂટી વધારાઈ?
તાજેતરની સમીક્ષા બાદ સરકારે ડીઝલ પર લાગતી સ્પેશિયલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટીમાં વધારો કર્યો છે. ડીઝલ ભારતના પરિવહન, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઇંધણ છે.ડીઝલની નિકાસ કરતા રિફાઇનરોને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મળતા વધારાના માર્જિનને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. જોકે સ્થાનિક ગ્રાહકો માટે ડીઝલના રિટેલ ભાવમાં તાત્કાલિક કોઈ સીધી અસર થવાની શક્યતા ઓછી હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.
ATF એટલે શું?
ATF એટલે Aviation Turbine Fuel, જે વિમાન ઉદ્યોગ માટે મુખ્ય ઇંધણ છે. એરલાઇન્સ કંપનીઓના ઓપરેશનલ ખર્ચમાં ATFનો હિસ્સો સૌથી વધુ હોય છે.તાજેતરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં જેટ ફ્યુઅલના ભાવમાં વધારો નોંધાતા ATFની નિકાસમાંથી મળતા નફામાં પણ વધારો થયો હતો. આથી સરકારે ATF પર પણ SAED વધારવાનો નિર્ણય કર્યો.જોકે આ ડ્યૂટી મુખ્યત્વે નિકાસ સાથે સંબંધિત હોવાથી દેશની અંદર કાર્યરત એરલાઇન્સ પર તેની અસર મર્યાદિત રહેવાની સંભાવના છે.
શું સામાન્ય ગ્રાહકો પર અસર પડશે?
સરકાર અને ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે SAEDમાં થયેલા ફેરફારની સીધી અસર પેટ્રોલ પંપ પર મળતા ડીઝલના ભાવ પર પડતી નથી.કારણ કે આ ડ્યૂટી મુખ્યત્વે નિકાસ આધારિત છે. એટલે કે જે કંપનીઓ ડીઝલ અથવા ATFની નિકાસ કરે છે તેઓને આ વધારાનો કર ચૂકવવો પડે છે.તેમ છતાં જો વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો ભવિષ્યમાં સ્થાનિક બજારમાં પણ તેની અસર જોવા મળી શકે છે.
તેલ કંપનીઓ પર શું અસર થશે?
ભારતમાં કાર્યરત મોટી રિફાઇનરી કંપનીઓ જેમ કે Indian Oil Corporation, Bharat Petroleum Corporation Limited, Hindustan Petroleum Corporation Limited અને Reliance Industries જેવી કંપનીઓ પર આ નિર્ણયની અસર થઈ શકે છે.નિકાસમાંથી મળતા નફાના એક ભાગ પર હવે વધુ ડ્યૂટી ચૂકવવી પડશે. જેના કારણે તેમના નફાના માર્જિનમાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે છે.જો કે વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે વર્તમાન વૈશ્વિક બજાર સ્થિતિને જોતા આ કંપનીઓ હજુ પણ નફાકારક સ્થિતિમાં રહેશે.
સરકારને કેટલો લાભ મળશે?
સ્પેશિયલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટીમાં વધારો થવાથી સરકારની આવકમાં વધારો થવાની શક્યતા છે. કેન્દ્ર સરકાર આ આવકનો ઉપયોગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ, સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓ અને અન્ય જાહેર ખર્ચ માટે કરી શકે છે.ભારત જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થામાં ઊર્જા ક્ષેત્રમાંથી મળતી આવક નાણાકીય વ્યવસ્થાપનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
વૈશ્વિક પરિસ્થિતિનો શું સંબંધ?
તાજેતરમાં મધ્ય પૂર્વમાં વધેલા ભૂરાજકીય તણાવ, હોર્મુઝ જળમાર્ગ અંગેની ચિંતાઓ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર ઉભી થયેલી અનિશ્ચિતતાએ કાચા તેલના ભાવને પ્રભાવિત કર્યા છે.ઈરાન, ઇઝરાયલ અને અન્ય મધ્ય પૂર્વીય દેશો વચ્ચેના તણાવને કારણે રોકાણકારોમાં ચિંતા વધી છે. પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો નોંધાયો છે.
આ જ કારણોસર ભારત સરકાર સમયાંતરે SAEDની સમીક્ષા કરીને ડ્યૂટીના દરોમાં ફેરફાર કરે છે.
ડીઝલ અને ATF પર સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી વધારવાનો સરકારનો નિર્ણય મુખ્યત્વે બે કારણો પર આધારિત છે—આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વધેલા ક્રૂડ ઓઇલ અને ઇંધણના માર્જિનને ધ્યાનમાં રાખીને કર માળખું સંતુલિત રાખવું અને પેટ્રોલિયમ કંપનીઓને મળતા વિન્ડફોલ પ્રોફિટનો એક ભાગ સરકારી ખજાનામાં લાવવો.સરકારનું કહેવું છે કે આ પગલું નાણાકીય શિસ્ત જાળવવા અને વધારાની આવકને જનહિતના કાર્યોમાં વાપરવા માટે જરૂરી છે. હાલ માટે સામાન્ય ગ્રાહકો પર તેની સીધી અસર થવાની શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ અને કાચા તેલના ભાવમાં આવતા ફેરફારો પર સરકારની આગામી નીતિઓ નિર્ભર રહેશે.
