ભારતીય ન્યાયતંત્રે ગૃહિણીઓના યોગદાનને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઘરની સંભાળ રાખતી ગૃહિણીઓનું કામ માત્ર ઘર પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેના પાછળ મોટું સામાજિક અને આર્થિક મૂલ્ય રહેલું છે. કોર્ટે કહ્યું છે કે ગૃહિણીઓને માત્ર ‘હોમ મેકર’ તરીકે નહીં, પરંતુ ‘નેશન બિલ્ડર’ એટલે કે રાષ્ટ્ર નિર્માતા તરીકે જોવી જોઈએ. જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ એન.કે. સિંહની બેન્ચે અકસ્માત વળતર સંબંધિત એક કેસમાં મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરતાં કહ્યું કે ગૃહિણીઓ દ્વારા આપવામાં આવતી ઘરેલું સંભાળ અને સેવાઓનું પણ આર્થિક મૂલ્ય છે. તેથી હવે અકસ્માત વળતરના કેસોમાં ‘લોસ ઓફ ડોમેસ્ટિક કેર’ એટલે કે ઘરેલું સંભાળની ખોટને અલગ વળતરના માપદંડ તરીકે ગણવામાં આવશે.
કોર્ટે ગૃહિણીઓના ઘરકામ અને પરિવાર માટેના યોગદાનનું મૂલ્ય નક્કી કરતાં જણાવ્યું કે અકસ્માત કે મૃત્યુના કેસોમાં ઘરેલું સંભાળના નુકસાન માટે ઓછામાં ઓછું રૂ. 30,000 પ્રતિ માસનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં કહ્યું કે ગૃહિણી માત્ર પરિવારની જ નહીં, પરંતુ સમાજ અને દેશના ભવિષ્યના નિર્માણમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. બાળકોના ઉછેરથી લઈને પરિવારના સંચાલન સુધીની તેમની કામગીરી દેશના વિકાસ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે ગૃહિણીઓનું યોગદાન વર્ષોથી નજરઅંદાજ કરવામાં આવ્યું છે. તેમના કામને પગાર મળતો ન હોવાને કારણે ઘણી વખત તેની કિંમત ઓછી આંકવામાં આવે છે, જ્યારે હકીકતમાં તેઓ દિવસના અનેક કલાકો પરિવારની સંભાળ અને ઘરકામમાં ખર્ચે છે. આ નિર્ણયનો હેતુ ગૃહિણીઓના શ્રમને યોગ્ય સન્માન અને કાનૂની માન્યતા આપવાનો છે.
કોર્ટે અગાઉના ‘પ્રણય સેઠી’ ચુકાદામાં નક્કી કરાયેલા વળતરના ધોરણોમાં પણ મહત્વનો ઉમેરો કર્યો છે. હવે ‘લોસ ઓફ ડોમેસ્ટિક કેર’ને વળતર આપવાના એક નવા આધાર તરીકે સામેલ કરવામાં આવશે. આથી અકસ્માતમાં ગૃહિણીના મૃત્યુ અથવા ગંભીર ઈજાના કિસ્સામાં તેમના પરિવારને વધુ યોગ્ય અને વાસ્તવિક વળતર મળી શકશે. આ પહેલા પણ સુપ્રીમ કોર્ટે 2024ના એક ચુકાદામાં ગૃહિણીઓના કામને ઓછી નજરે જોવાની માનસિકતાની ટીકા કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે ગૃહિણીઓની કામગીરીને કોઈ પણ રીતે સામાન્ય દૈનિક મજૂરી કરનારા વ્યક્તિ કરતાં ઓછી ગણાવી શકાય નહીં. હવે નવા નિર્ણય દ્વારા આ વિચારને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર વળતરના મુદ્દે જ નહીં, પરંતુ અકસ્માત સંબંધિત કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ આપી છે. મોટર એક્સિડન્ટ ક્લેમ ટ્રિબ્યુનલ્સને કાયદામાં નિર્ધારિત સરળ અને ઝડપી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવા જણાવ્યું છે. સાથે જ દેશની તમામ હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશોને આ પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખવા માટે પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા છે, જેથી પીડિત પરિવારોને વર્ષો સુધી ન્યાય માટે રાહ ન જોવી પડે. આ ચુકાદો માત્ર કાનૂની નિર્ણય નથી, પરંતુ સમાજની વિચારસરણીમાં પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ પણ છે. ગૃહિણીઓના કામને ‘રાષ્ટ્ર નિર્માણ’ સાથે જોડીને સુપ્રીમ કોર્ટે તેમના યોગદાનને નવી ઓળખ આપી છે. હવે અકસ્માત જેવી દુઃખદ પરિસ્થિતિમાં પરિવારને માત્ર આર્થિક સહાય જ નહીં, પરંતુ ગૃહિણીના અમૂલ્ય યોગદાનને યોગ્ય સન્માન પણ મળશે. આ નિર્ણયને મહિલાઓના અદ્રશ્ય શ્રમને માન્યતા આપતા એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
