છેલ્લા કેટલાક સમયથી સોશિયલ મીડિયા પર અનેક યુઝર્સ અને કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ દ્વારા એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે તેમની પોસ્ટ, વીડિયો અથવા અન્ય સામગ્રી પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવવામાં આવી રહી છે.આ મુદ્દે વધતી ચર્ચા વચ્ચે કેન્દ્રીય માહિતી ટેક્નોલોજી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે સ્પષ્ટતા કરી છે. તેમણે કહ્યું છે કે સરકાર દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પર કરવામાં આવતી કાર્યવાહી માત્ર ડીપફેક (Deepfake) અને ખોટી માહિતી (Fake News) સામે મર્યાદિત છે અને કોઈપણ સાચી અથવા વાસ્તવિક સામગ્રીને નિશાન બનાવવામાં આવી રહી નથી.વૈષ્ણવે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે સરકારનો હેતુ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ લાવવાનો નથી, પરંતુ સમાજમાં ખોટી માહિતી અને ડીપફેક ટેક્નોલોજી દ્વારા ફેલાવવામાં આવતી ભ્રામક સામગ્રીને રોકવાનો છે.
આખરે વિવાદ શું છે?
તાજેતરમાં કેટલાક યુટ્યુબ ચેનલો, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ અને ઓનલાઈન કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સે આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેમની કેટલીક પોસ્ટ્સ અને વિડિઓઝ પ્લેટફોર્મ પરથી દૂર કરવામાં આવી છે. કેટલાક લોકોએ તેને સેન્સરશિપ ગણાવી હતી અને સરકાર પર દબાણ લાવવાના આરોપો પણ લગાવ્યા હતા.આ ચર્ચા બાદ અશ્વિની વૈષ્ણવે જાહેરમાં સ્પષ્ટતા કરતા કહ્યું કે સરકારનો ફોકસ માત્ર એવા કન્ટેન્ટ પર છે જે સમાજમાં ગેરમાર્ગે દોરે, ખોટી માહિતી ફેલાવે અથવા ડીપફેક દ્વારા લોકોને ભ્રમિત કરે.
ડીપફેક શું છે?
ડીપફેક એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત એવી ટેક્નોલોજી છે જેમાં કોઈ વ્યક્તિનો ચહેરો, અવાજ અથવા વિડિયો કૃત્રિમ રીતે બદલવામાં આવે છે. ઘણીવાર આવી સામગ્રી એટલી વાસ્તવિક લાગે છે કે સામાન્ય વ્યક્તિ માટે સાચું અને ખોટું વચ્ચેનો તફાવત સમજવો મુશ્કેલ બની જાય છે.તાજેતરના વર્ષોમાં રાજકારણ, મનોરંજન અને સામાજિક મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલા અનેક ડીપફેક વીડિયો સામે આવ્યા છે, જેના કારણે ભ્રમ અને ગેરસમજ ફેલાઈ છે.
વૈષ્ણવે શું કહ્યું?
અશ્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું કે સરકારનું માનવું છે કે સમાજ વિશ્વાસના આધારે ચાલે છે. જો લોકો સોશિયલ મીડિયા પર જે જોઈ રહ્યા છે તે સાચું છે કે ખોટું તે નક્કી ન કરી શકે તો લોકશાહી અને સામાજિક વ્યવસ્થા બંને માટે ખતરો ઊભો થઈ શકે છે.તેમણે કહ્યું કે જ્યાં પણ ડીપફેક અથવા સ્પષ્ટ રીતે ખોટી માહિતી જોવા મળે છે, ત્યાં તે દૂર કરવી સરકાર અને પ્લેટફોર્મ બંનેની જવાબદારી બને છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સામાન્ય વિરોધ, સમર્થન અથવા જાહેર અભિપ્રાય દર્શાવતા વિડિઓને હટાવવાનો કોઈ પ્રશ્ન નથી.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી વધશે
કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું કે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ હવે માત્ર પ્લેટફોર્મ તરીકે પોતાની જવાબદારીથી બચી શકતી નથી. જો તેમના પ્લેટફોર્મ પર ખોટી માહિતી, ડીપફેક અથવા ભ્રામક સામગ્રી ફેલાય છે તો તેની જવાબદારી પણ તેમને લેવી પડશે.તેમણે અગાઉ પણ અનેક પ્રસંગોએ કહ્યું છે કે Meta, YouTube અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સે પોતાના દેશના કાયદા અને સામાજિક માપદંડોનું પાલન કરવું જોઈએ.
ફેક ન્યૂઝ સામે નવો કાયદો આવી શકે
વૈષ્ણવે સંકેત આપ્યો છે કે સરકાર ખોટી માહિતી અને ડીપફેક સામે વધુ કડક કાયદો લાવવાની તૈયારીમાં છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ સરકાર અને ઉદ્યોગ ક્ષેત્ર વચ્ચે આ મુદ્દે ચર્ચા ચાલી રહી છે.તેમણે કહ્યું કે ફેક ન્યૂઝ કોણ બનાવે છે તે મુખ્ય મુદ્દો નથી. જો કોઈ માહિતી ખોટી છે અને સમાજને નુકસાન પહોંચાડે છે તો તેને દૂર કરવી જ જોઈએ.
IT નિયમોમાં ફેરફારની તૈયારી
કેન્દ્ર સરકાર સોશિયલ મીડિયા માટેના Intermediary Rulesમાં પણ ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયા પર કામ કરી રહી છે. આ ફેરફારોનો હેતુ ડીપફેક, ખોટી માહિતી અને ઓનલાઈન ભ્રમ ફેલાવતી સામગ્રી સામે ઝડપી કાર્યવાહી શક્ય બનાવવાનો છે.
સરકારનું માનવું છે કે AIના યુગમાં જૂના કાયદાઓ પૂરતા નથી અને નવા પડકારોનો સામનો કરવા માટે આધુનિક કાનૂની માળખાની જરૂર છે.
બાળકો અને યુવાનો અંગે પણ ચિંતા
અશ્વિની વૈષ્ણવે તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પર બાળકો અને કિશોરોના વધતા પ્રભાવ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સોશિયલ મીડિયા બાળકો પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે અને સરકાર આ મુદ્દે પણ પ્લેટફોર્મ્સ સાથે ચર્ચા કરી રહી છે.તેમના મતે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સે માત્ર કન્ટેન્ટ મોનિટરિંગ જ નહીં પરંતુ યુવા વપરાશકર્તાઓની સુરક્ષા માટે પણ જવાબદારી લેવી જોઈએ.
સરકારનો મુખ્ય સંદેશ
સરકારનું કહેવું છે કે સોશિયલ મીડિયા લોકશાહી માટે મહત્વપૂર્ણ સાધન છે અને તેનાથી સમાજને ઘણો લાભ થયો છે. પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા જોખમો પણ વધી રહ્યા છે. ડીપફેક, ઓનલાઈન છેતરપિંડી, ફેક ન્યૂઝ અને ભ્રામક અભિયાન સામે કાર્યવાહી કરવી જરૂરી બની ગઈ છે.વૈષ્ણવે જણાવ્યું કે સરકાર અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો સન્માન કરે છે, પરંતુ ખોટી માહિતી દ્વારા સમાજમાં અવિશ્વાસ ફેલાવવાનો પ્રયાસ સ્વીકાર્ય નથી.
હાલની સ્થિતિ
હાલ સોશિયલ મીડિયા પરથી પોસ્ટ્સ દૂર કરવાની કાર્યવાહી અંગે ચર્ચા ચાલુ છે, પરંતુ કેન્દ્ર સરકારનું સ્પષ્ટ વલણ છે કે કાર્યવાહી માત્ર ડીપફેક અને ખોટી માહિતી સામે જ થઈ રહી છે. સાથે જ સરકાર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી વધારવા, નવા નિયમો લાવવા અને ડિજિટલ વિશ્વને વધુ સુરક્ષિત બનાવવાના પ્રયાસોમાં લાગી છે.આગામી સમયમાં જો નવા કાયદા અને સુધારેલા IT નિયમો અમલમાં આવશે તો સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ માટે કન્ટેન્ટ મોનિટરિંગ અને જવાબદારીના ધોરણો વધુ કડક બની શકે છે. જેના કારણે ડિજિટલ વિશ્વમાં વિશ્વસનીયતા અને પારદર્શિતાને વધુ પ્રોત્સાહન મળશે.
