મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવ વચ્ચે હવે હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક થયેલી અપાચે હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાને લઈને બંને દેશો વચ્ચે નવા વિવાદની શરૂઆત થઈ છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે ઈરાન સમર્થિત તત્વોએ અમેરિકી સેનાનું અપાચે હેલિકોપ્ટર તોડી પાડ્યું હતું, જેના જવાબમાં અમેરિકા દ્વારા ઈરાનના કેટલાક સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર કાર્યવાહી કરવામાં આવી. જોકે હવે ઈરાને ટ્રમ્પના આ દાવાને સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધો છે અને કહ્યું છે કે હોર્મુઝ વિસ્તારમાં થયેલી હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનામાં તેનો કોઈ હાથ નથી.મહત્વ નું છે કે ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલય અને સૈન્ય અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે અમેરિકા પોતાના સૈન્ય પગલાંને યોગ્ય ઠેરવવા માટે ખોટા આરોપો લગાવી રહ્યું છે. આ નિવેદન બાદ બંને દેશો વચ્ચેનો રાજદ્વારી વિવાદ વધુ તીવ્ર બન્યો છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
તાજેતરમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક અમેરિકી સેનાનું એક AH-64 Apache હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. આ ઘટના બાદ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરમાં દાવો કર્યો હતો કે હેલિકોપ્ટરને ઈરાન સમર્થિત હુમલામાં નુકસાન થયું હતું.
ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે અમેરિકન સૈનિકો પર થયેલા હુમલાનો જવાબ આપવો જરૂરી હતો અને તેથી અમેરિકાએ ઈરાનના કેટલાક સૈન્ય લક્ષ્યોને નિશાન બનાવ્યા હતા. ટ્રમ્પે પોતાના નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે અમેરિકા પોતાના દળો પર હુમલો સહન નહીં કરે.
ઈરાને શું કહ્યું?
ટ્રમ્પના આ દાવા બાદ ઈરાને તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપતા આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. ઈરાનના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે હોર્મુઝ વિસ્તારમાં અમેરિકી હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હોવાની ઘટના સાચી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને તોડી પાડવામાં ઈરાનની કોઈ ભૂમિકા નહોતી.ઈરાની અધિકારીઓએ દાવો કર્યો કે અમેરિકા કોઈપણ પુરાવા વિના ઈરાનને જવાબદાર ઠેરવી રહ્યું છે. તેમના મતે આ પ્રકારના આરોપોનો હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સામે ઈરાનને ખોટી રીતે રજૂ કરવાનો છે.
ઈરાને વધુમાં કહ્યું કે જો અમેરિકા પાસે કોઈ વિશ્વસનીય પુરાવા હોય તો તે જાહેર કરવા જોઈએ. માત્ર રાજકીય નિવેદનોના આધારે આરોપ લગાવવું યોગ્ય નથી.
અપાચે હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટના કેવી રીતે બની?
અમેરિકન સૈન્યના પ્રાથમિક અહેવાલ મુજબ હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક પેટ્રોલિંગ દરમિયાન હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. ઘટનામાં સામેલ પાયલોટ્સ સુરક્ષિત રીતે બચી ગયા હતા.અમેરિકી સૈન્યએ શરૂઆતમાં ટેક્નિકલ ખામી અને સંભવિત હુમલા સહિત તમામ સંભાવનાઓની તપાસ શરૂ કરી હતી. જોકે બાદમાં ટ્રમ્પના નિવેદનથી મામલો સીધો ઈરાન તરફ વળી ગયો.હજુ સુધી કોઈ સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સી દ્વારા આ ઘટનાની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી કે હેલિકોપ્ટર હુમલાને કારણે પડ્યું હતું કે ટેક્નિકલ કારણોસર.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ કેમ મહત્વનો?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ અને પ્રાકૃતિક ગેસની હેરફેર આ માર્ગ મારફતે થાય છે.સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત અને અન્ય ખાડી દેશોમાંથી નિકાસ થતું તેલ મોટા પ્રમાણમાં હોર્મુઝ મારફતે વૈશ્વિક બજારમાં પહોંચે છે. તેથી આ વિસ્તારમાં થતી કોઈપણ સૈન્ય ઘટના સીધી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અને તેલ બજારને અસર કરી શકે છે.છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હોર્મુઝને લઈને અનેક વખત તણાવ જોવા મળ્યો છે.
અમેરિકાના હુમલા પછી પરિસ્થિતિ વધુ તંગ
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ અમેરિકાએ ઈરાનના ત્રણ સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર હુમલા કર્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. અમેરિકી સેનાએ આ કાર્યવાહી “મર્યાદિત અને ચોક્કસ લક્ષ્યો” સામેની કાર્યવાહી ગણાવી હતી.અમેરિકાનું કહેવું હતું કે તેનો હેતુ યુદ્ધ શરૂ કરવાનો નહીં પરંતુ પોતાના સૈનિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો. જોકે ઈરાને આ હુમલાઓને પોતાની સાર્વભૌમતા પર સીધો હુમલો ગણાવ્યો છે.ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે જો તેના હિતો પર વધુ હુમલા થશે તો તે યોગ્ય સમયે જવાબ આપશે.
ટ્રમ્પનું નિવેદન કેમ ચર્ચામાં?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હાલમાં પણ અમેરિકાની વિદેશ નીતિ અને મધ્ય પૂર્વ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર સતત નિવેદનો આપી રહ્યા છે. હોર્મુઝ ઘટના બાદ તેમણે કહ્યું હતું કે અમેરિકી સૈનિકો અને હિતોની રક્ષા માટે કોઈપણ જરૂરી પગલાં લેવામાં આવશે.
તેમણે એ પણ કહ્યું હતું કે અમેરિકા શાંતિ ઇચ્છે છે, પરંતુ હુમલાનો જવાબ આપવાથી પાછળ નહીં હટે.ટ્રમ્પના નિવેદનોને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે શું મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધો સંઘર્ષ વધી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની ચિંતા
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોએ બંને દેશોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો તણાવ વધુ વધશે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન સુધી મર્યાદિત નહીં રહે.મધ્ય પૂર્વમાં પહેલાથી જ અનેક સંઘર્ષો ચાલી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સીધો ટકરાવ સમગ્ર વિસ્તારમાં અસ્થિરતા વધારી શકે છે.જ્યારે યુરોપિયન દેશોએ પણ બંને પક્ષોને રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવવા અપીલ કરી છે.
તેલ બજાર પર અસર
હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વધતા તણાવની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજાર પર પણ જોવા મળી રહી છે. રોકાણકારો અને ઊર્જા નિષ્ણાતો સતત પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે.જો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં કોઈ અવરોધ ઊભો થાય અથવા સૈન્ય કાર્યવાહી વધે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર અસર થઈ શકે છે. જેના કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ભારત સહિત અનેક દેશો માટે પણ આ સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેઓ ઊર્જા આયાત માટે મધ્ય પૂર્વ પર નિર્ભર છે.
હાલની સ્થિતિ
હાલ અમેરિકા અને ઈરાન બંને પોતાના-પોતાના દાવા પર અડગ છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે અમેરિકી હેલિકોપ્ટર પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ઈરાન સ્પષ્ટપણે કહી રહ્યું છે કે તેનો આ ઘટનાથી કોઈ સંબંધ નથી.આ ઘટનાને લઈને હજુ સુધી કોઈ સ્વતંત્ર અને અંતિમ તપાસ અહેવાલ જાહેર થયો નથી. તેથી હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાનું સાચું કારણ શું હતું તે અંગે અનિશ્ચિતતા યથાવત છે.
પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગની આ ઘટના બાદ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે. આગામી દિવસોમાં બંને દેશોની રાજદ્વારી અને સૈન્ય ગતિવિધિઓ પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે, કારણ કે આ વિવાદ મધ્ય પૂર્વના ભૂરાજકીય સમીકરણોને સીધી અસર કરી શકે છે.
