ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધી રહેલા તણાવની સીધી અસર હવે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર જોવા મળી રહી છે. ઈરાનની સંસદની નેશનલ સિક્યોરિટી એન્ડ ફોરેન પોલિસી કમિટીએ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતાં જહાજો પાસેથી વિવિધ સેવાઓ બદલ ફી વસૂલવાની જોગવાઈને મંજૂરી આપી છે. આ નિર્ણયને કારણે હવે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતા વધી છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો ઈરાને આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ પર પોતાની દેખરેખ અને નિયંત્રણ વધુ કડક કરવાની દિશામાં મોટું પગલું ભર્યું છે. જોકે, સત્તાવાર રીતે ઈરાન તેને માત્ર ‘ટોલ ટેક્સ’ નહીં પરંતુ જહાજોને આપવામાં આવતી વિવિધ સેવાઓની ફી તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.
ઈરાની સંસદીય સમિતિએ શું મંજૂર કર્યું?
ઈરાની સંસદની નેશનલ સિક્યોરિટી એન્ડ ફોરેન પોલિસી કમિટીએ રવિવારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા અને વિકાસ માટે બનાવવામાં આવેલા ‘Strategic Action Plan to Ensure the Security and Development of the Strait of Hormuz’ના આર્ટિકલ-3ને મંજૂરી આપી છે. કમિટીના પ્રવક્તા હસન કાશકવીના જણાવ્યા અનુસાર, આ જોગવાઈ હેઠળ હોર્મુઝમાંથી પસાર થવાની મંજૂરી ધરાવતા દેશોના જહાજો પાસેથી ઈરાન દ્વારા આપવામાં આવતી વિવિધ સેવાઓ માટે ફી વસૂલવામાં આવશે. આ ફી ઈરાની રિયાલમાં અથવા તેહરાન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવતી અન્ય કોઈ કરન્સીમાં લેવામાં આવી શકે છે.
કઈ-કઈ સેવાઓ માટે લેવાશે ફી?
ઈરાનની જાહેરાત પ્રમાણે જહાજો પાસેથી વસૂલવામાં આવતી રકમ માત્ર પસાર થવા બદલનો સામાન્ય ‘ટોલ’ નહીં હોય. તેમાં નેવિગેશન સેવાઓ, પર્યાવરણ સંબંધિત સેવાઓ, ખાસ પરિસ્થિતિમાં ઈંધણ પુરવઠો, વીમા, સુરક્ષા તથા અન્ય દરિયાઈ સેવાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કે ઈરાનનો દાવો છે કે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતાં જહાજોને જો ઈરાન તરફથી કોઈ સેવા આપવામાં આવે છે તો તેના બદલામાં ચાર્જ વસૂલવાનો અધિકાર તેને હોવો જોઈએ.ઈરાનનું કહેવું છે કે આ વ્યવસ્થા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સુરક્ષા, વ્યવસ્થાપન અને દરિયાઈ કામગીરીને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવા માટે છે. જોકે, અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો સાથેના હાલના ગંભીર તણાવને જોતા આ નિર્ણયને માત્ર સામાન્ય સર્વિસ ચાર્જ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો માટે આ પગલું હોર્મુઝ પર ઈરાનની વધતી જતી પકડ અને દરિયાઈ ટ્રાફિક પર નિયંત્રણના સંકેત તરીકે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ છે આટલું મહત્વનું?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને ત્યારબાદ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વના ઊર્જા બજાર માટે તેનું મહત્વ એટલું મોટું છે કે અહીં થતી નાની પણ અસ્થિરતા ક્રૂડ ઓઈલ, ગેસ, પેટ્રોલ-ડીઝલ અને શિપિંગના ભાવ પર અસર કરી શકે છે. આ જ કારણસર અમેરિકા, ઈરાન અને ગલ્ફના દેશો વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક ખેંચતાણ ચાલી રહી છે. તાજેતરના તણાવ વચ્ચે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યામાં પણ ભારે ઉતાર-ચઢાવ નોંધાયો છે.હોર્મુઝમાંથી પસાર થતો ઊર્જા પુરવઠો માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ માર્ગ પરથી પસાર થતું તેલ અને LNG એશિયા સહિત વિશ્વના અનેક દેશોની ઊર્જા જરૂરિયાત સાથે જોડાયેલું છે.જો જહાજોને અહીંથી પસાર થવામાં વધારાની મુશ્કેલી, ફી, સુરક્ષા ખર્ચ અથવા અટકાયતનો સામનો કરવો પડે તો તેની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચી શકે છે.
ટ્રમ્પની ધમકી અને ઈરાનનો જવાબ
ઈરાનનો આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે અમેરિકા તરફથી તેહરાન પર આર્થિક દબાણ વધારવાની વાત કરવામાં આવી રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્ર તરફથી ઈરાન સામે કડક આર્થિક પગલાં અને નવા પ્રતિબંધોની ચેતવણી આપવામાં આવી છે. બીજી તરફ ઈરાનના અધિકારીઓએ પણ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે અમેરિકા દ્વારા વધારવામાં આવતા આર્થિક દબાણનો જવાબ તેહરાન પોતાની રીતે આપશે. ઈરાનના અધિકારીઓએ તો નવા અમેરિકી પ્રતિબંધોને સમર્થન આપનારા દેશો અંગે પણ કડક ચેતવણી આપી છે.આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ફી વસૂલવાની જોગવાઈને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. તેહરાન એક તરફ પોતાની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત કરવા માગે છે અને બીજી તરફ પોતાની દરિયાઈ સરહદ અને વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર નિયંત્રણ દર્શાવવા માગે છે.
ઈરાનનું નિયંત્રણ વધુ કડક બન્યું
ફી વસૂલવાની જોગવાઈ ઉપરાંત હોર્મુઝમાં ઈરાન દ્વારા જહાજોની અવરજવર અંગે પણ કડક વલણ અપનાવવામાં આવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં ઈરાની સત્તાવાળાઓએ અનેક ટેન્કરોને કથિત રીતે ટ્રાન્ઝિટ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ બ્લેકલિસ્ટ કર્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ લગભગ 45 ટેન્કરો સામે દંડ, અટકાયત અથવા તેમના માલસામાનને જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી કરવાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. જહાજોમાં UAEની ADNOC Logistics & Shipping, સાઉદી અરેબિયાની Bahri અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ સાથે જોડાયેલા જહાજોનો સમાવેશ થાય છે.આ ઘટનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન હવે હોર્મુઝમાં માત્ર દરિયાઈ માર્ગના ઉપયોગ અંગે ફી લેવાની વાત નથી કરી રહ્યું, પરંતુ જહાજોની અવરજવર, પરવાનગી અને નિયમોના પાલન પર પણ વધારે કડક નજર રાખી રહ્યું છે. જો કોઈ જહાજ ઈરાન દ્વારા નક્કી કરાયેલા નિયમોનું પાલન ન કરે તો તેના વિરુદ્ધ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
શું ઈરાન ખરેખર ‘ટોલ પ્લાઝા’ બનાવી રહ્યું છે?
સમાચારની હેડલાઈનમાં તેને ‘ટોલ પ્લાઝા’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ કાયદાકીય રીતે મામલો થોડો અલગ છે. ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ જહાજોને હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માટે માત્ર રસ્તો વાપરવાનો સામાન્ય ટોલ નહીં પરંતુ નેવિગેશન, સુરક્ષા, પર્યાવરણ, ઈંધણ અને અન્ય સેવાઓ માટે ફી ચૂકવવી પડશે. એટલે તેને દરિયાઈ માર્ગ પર બનાવાયેલા પરંપરાગત રોડ ટોલ પ્લાઝા સાથે સીધી સરખામણી કરવી યોગ્ય નહીં બને.આ મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદાને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કેટલાક કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાયન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતાં જહાજો પાસેથી માત્ર પસાર થવા બદલ ટોલ વસૂલવાનો મુદ્દો અલગ છે, જ્યારે ચોક્કસ દરિયાઈ સેવાઓ માટે ફી વસૂલવાની જોગવાઈ અલગ રીતે જોવામાં આવી શકે છે. તેથી ઈરાનની નવી વ્યવસ્થા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા સાથે કેવી રીતે સુસંગત રહેશે તે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન બન્યો છે.
ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો
હોર્મુઝમાં થતી કોઈપણ મોટી હલચલ ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત પર આધારિત છે અને મધ્યપૂર્વમાંથી આવતા ક્રૂડ ઓઈલ તથા અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો માટે હોર્મુઝ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. જો અહીંથી પસાર થતા ટેન્કરોની સુરક્ષા અંગે જોખમ વધે, શિપિંગ કંપનીઓનો ખર્ચ વધે અથવા જહાજોને લાંબો વૈકલ્પિક માર્ગ અપનાવવો પડે તો તેની અસર ક્રૂડ ઓઈલના ભાવથી લઈને પરિવહન ખર્ચ સુધી થઈ શકે છે.હાલમાં મુખ્ય ચિંતા એ છે કે ઈરાનની ફી વસૂલવાની વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પરની જોગવાઈ રહેશે કે પછી તેનો વાસ્તવિક અમલ પણ મોટા પાયે શરૂ થશે. જો અમલ કડક બનશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ માટે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવાનો ખર્ચ અને જોખમ બંને વધી શકે છે.
વિશ્વના ઊર્જા બજાર પર શું અસર થઈ શકે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવર પર કોઈપણ પ્રકારનું નિયંત્રણ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે ચિંતાનો વિષય છે. શિપિંગ કંપનીઓ જો સુરક્ષા જોખમને કારણે હોર્મુઝથી દૂર રહેવા લાગે અથવા વધારાના પરમિટ અને ફીથી બચવા માટે વૈકલ્પિક માર્ગ પસંદ કરે તો મુસાફરીનો સમય અને ખર્ચ વધી શકે છે. તેના કારણે ક્રૂડ ઓઈલ અને LNGની સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ આવી શકે છે.તાજેતરના તણાવ દરમિયાન હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવરમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો હોવાના અહેવાલો પણ આવ્યા છે. બીજી તરફ કેટલાક અહેવાલો મુજબ તાજેતરના અઠવાડિયામાં ટ્રાફિકમાં ફરી વધારો થયો છે. એટલે સ્થિતિ અત્યંત ઝડપથી બદલાઈ રહી છે અને શિપિંગ કંપનીઓ માટે હોર્મુઝમાં કામગીરી હજુ પણ ઊંચા જોખમ સાથે જોડાયેલી છે.
હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ઈરાન આ ફી કેવી રીતે વસૂલશે, તેની રકમ કેટલી હશે અને કયા દેશોના જહાજોને છૂટ આપવામાં આવશે. હાલમાં જાહેર થયેલી માહિતીમાં દરેક પ્રકારના જહાજ માટે કોઈ ચોક્કસ ફી દર જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. ઈરાનના જણાવ્યા પ્રમાણે ફી અધિકૃત રીતે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવાની મંજૂરી ધરાવતા દેશોના જહાજો પાસેથી વિવિધ સેવાઓ માટે લેવામાં આવશે અને ચુકવણી ઈરાની રિયાલ અથવા તેહરાન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી અન્ય કરન્સીમાં થઈ શકે છે.આ નિર્ણયથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ હવે માત્ર દરિયાઈ વેપારનો માર્ગ નહીં પરંતુ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની આર્થિક તથા વ્યૂહાત્મક લડાઈનું વધુ એક મહત્વનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. એક તરફ અમેરિકા ઈરાન પર આર્થિક દબાણ વધારવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ઈરાન હોર્મુઝ પર પોતાના નિયંત્રણને વધુ મજબૂત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. જો બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધુ વધશે તો તેની અસર માત્ર મધ્યપૂર્વ સુધી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ વૈશ્વિક તેલ બજાર, શિપિંગ ખર્ચ અને ઊર્જા આયાત કરતા દેશો પર પણ પડી શકે છે.
આથી હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતાં જહાજો માટે ફી વસૂલવાની કાયદાકીય જોગવાઈને આગળ ધપાવી છે, પરંતુ તેને ‘રસ્તા જેવા ટોલ ટેક્સ’ તરીકે સમજવા કરતાં ઈરાન દ્વારા આપવામાં આવતી દરિયાઈ અને સુરક્ષા સેવાઓની ફી તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. હવે આ વ્યવસ્થા વાસ્તવમાં ક્યારે અને કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
