કેરળનો સૌથી લોકપ્રિય અને ભવ્ય તહેવાર ગણાતા ઓણમની ઉજવણી હાલ સમગ્ર રાજ્યમાં ધામધૂમથી થઈ રહી છે. ઘરોમાં રંગબેરંગી ફૂલોથી ‘પૂકલમ’, પરંપરાગત ઓણમ, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, નૌકાદોડ અને વિવિધ લોકકલા દ્વારા તહેવારની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. ઓણમમાં માત્ર હિંદુ સમાજ જ નહીં પરંતુ કેરળના વિવિધ ધર્મ અને સમુદાયોના લોકો પણ ભાગ લે છે. આ કારણે ઓણમને ઘણીવાર કેરળની સામાજિક એકતા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખના પ્રતીક તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ આ જ તહેવારની મૂળ ધાર્મિક ઓળખને લઈને હવે નવી ચર્ચા ઊભી થઈ છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું ઓણમને માત્ર ‘સેક્યુલર’ અને ‘હાર્વેસ્ટ ફેસ્ટિવલ’ તરીકે રજૂ કરીને તેની હિંદુ ધાર્મિક પરંપરાને પાછળ ધકેલી દેવામાં આવી રહી છે? આ મુદ્દે અલગ-અલગ ઐતિહાસિક અને રાજકીય દૃષ્ટિકોણ સામે આવી રહ્યા છે.
મહાબલી અને ભગવાન વિષ્ણુની કથા શું છે?
ઓણમ સાથે જોડાયેલી સૌથી જાણીતી કથા રાજા મહાબલી અને ભગવાન વિષ્ણુના વામન અવતાર સાથે સંકળાયેલી છે. પરંપરાગત હિંદુ કથા અનુસાર મહાબલી એક શક્તિશાળી અને દાનવીર રાજા હતા. તેમની પ્રજા તેમને ન્યાયી અને લોકપ્રિય શાસક તરીકે માનતી હતી. મહાબલીના વધતા પ્રભાવને કારણે દેવતાઓ ચિંતિત થયા હોવાનું પૌરાણિક વર્ણન મળે છે.ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર ધારણ કર્યો અને મહાબલી પાસે ત્રણ પગલાં જેટલી જમીનનું દાન માંગ્યું. મહાબલીએ વચન આપ્યું. વામને વિશાળ સ્વરૂપ ધારણ કરીને બે પગલાંમાં ધરતી અને આકાશ માપી લીધાં. ત્રીજા પગલાં માટે મહાબલીએ પોતાનું માથું અર્પણ કર્યું. કથાના વિવિધ સંસ્કરણોમાં મહાબલીને અંતે દર વર્ષે પોતાની પ્રજાને મળવાની મંજૂરી મળતી હોવાનું કહેવાય છે. કેરળની લોકપરંપરામાં આ વાપસીની માન્યતા ઓણમ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે.
પછી ઓણમ માત્ર ‘હાર્વેસ્ટ ફેસ્ટિવલ’ કેવી રીતે બન્યો?
આધુનિક સમયમાં ઓણમને ઘણીવાર કેરળનો હાર્વેસ્ટ અથવા કૃષિ તહેવાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. તેમાં સમૃદ્ધિ, સમાનતા, આનંદ, પરિવાર અને સામાજિક એકતાને મહત્વ આપવામાં આવે છે. રાજ્ય સરકાર અને જાહેર સંસ્થાઓ દ્વારા પણ ઓણમને કેરળની સામૂહિક સાંસ્કૃતિક ઓળખ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.આ દૃષ્ટિકોણના સમર્થકોનું કહેવું છે કે ઓણમમાં દરેક ધર્મ અને સમુદાયના લોકો ભાગ લે છે, તેથી તેને કોઈ એક ધાર્મિક સમુદાય સુધી મર્યાદિત કરવો યોગ્ય નથી. પરંતુ આ ચર્ચામાં બીજો પક્ષ કહે છે કે કોઈ તહેવાર સર્વસમાવેશક બની જાય એટલે તેની ઐતિહાસિક ધાર્મિક જડ આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જતી નથી.તાજેતરના વિશ્લેષણોમાં પણ આ જ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે ઓણમની સામાજિક પહોંચ વિશાળ છે, પરંતુ તેને માત્ર ‘ધર્મનિરપેક્ષ સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ’ તરીકે સમજવાથી તેની વામન-મહાબલી અને વિષ્ણુ સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ નજરઅંદાજ થઈ શકે છે.
જાતિ આધારિત કથાની નવી વ્યાખ્યા
ઓણમની આસપાસનો બીજો મોટો વિવાદ મહાબલીને જાતિ વ્યવસ્થાના સંઘર્ષ સાથે જોડીને જોવાનો છે. કેટલાક આધુનિક સામાજિક અને રાજકીય વર્ણનોમાં મહાબલીને દબાયેલા અથવા વંચિત વર્ગોના પ્રતિનિધિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, જ્યારે વામનને બ્રાહ્મણિક સત્તાના પ્રતીક તરીકે સમજાવવાનો પ્રયાસ થાય છે.આ વ્યાખ્યા મુજબ વામન દ્વારા મહાબલીને પરાજિત કરવાની કથાને સામાજિક અને જાતિ સંઘર્ષના રૂપક તરીકે જોવામાં આવે છે. જોકે આ પ્રકારની આધુનિક વ્યાખ્યાઓ અંગે ઐતિહાસિક સંશોધનમાં પણ મતભેદ છે. ઉપલબ્ધ સંશોધનો દર્શાવે છે કે મહાબલીની કથા સમય સાથે વિવિધ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અર્થો ધરાવતી બની છે, પરંતુ મહાબલીને આજની બંધારણીય અર્થવ્યવસ્થામાં સીધા કોઈ ચોક્કસ જાતિ-સમુદાયના ઐતિહાસિક રાજા તરીકે સાબિત કરવો સરળ નથી.
ઓણમની પરંપરા કેટલી જૂની છે?
ઓણમની ઉત્પત્તિ અંગે પણ ઇતિહાસકારોમાં એકમત નથી. વામન અને બલિની કથા પ્રાચીન હિંદુ સાહિત્યિક પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે અને વિવિધ ગ્રંથોમાં તેના અલગ-અલગ સ્વરૂપો જોવા મળે છે. કેરળમાં સમય જતાં આ કથાએ સ્થાનિક પરંપરાઓ સાથે વિશિષ્ટ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. ઇતિહાસકારોનું એક મત એ છે કે ઓણમનું આજનું સ્વરૂપ અનેક સદીઓ દરમિયાન વિકસ્યું છે. એટલે એવું કહેવું યોગ્ય નહીં હોય કે હજારો વર્ષ પહેલાં પણ લોકો આજની જેમ જ ઓણમ ઉજવતા હતા. પરંતુ એટલું પણ સરળતાથી કહી શકાય નહીં કે મહાબલી અને વામનની કથા આધુનિક સમયમાં બનાવવામાં આવી છે. કેરળની પરંપરામાં મહાબલીનું મહત્વ લાંબા સમયથી જોવા મળે છે.
1961માં ઓણમને રાજ્ય તહેવારનો દરજ્જો
ઓણમની આધુનિક જાહેર ઓળખમાં એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો 1961માં આવ્યો, જ્યારે કેરળ સરકારે તેને રાજ્યના રાષ્ટ્રીય તહેવાર તરીકે સત્તાવાર રીતે સ્થાપિત કર્યો. ત્યારબાદ ઓણમ મંદિર અને ઘરોની પરંપરાથી આગળ વધીને સમગ્ર રાજ્યના જાહેર જીવનનો મોટો સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ બની ગયો.પૂકલમ સ્પર્ધાઓ, નૌકાદોડ, પુલિકલિ, નૃત્ય-સંગીતના કાર્યક્રમો અને વિશાળ સદ્યાએ ઓણમને કેરળની ઓળખ સાથે જોડી દીધો. આજે કેરળની બહાર રહેતા મલયાલી લોકો પણ વિશ્વના અનેક દેશોમાં ઓણમ ઉજવે છે. એટલે ઓણમનું સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપ હવે તેની ધાર્મિક પરંપરા કરતાં પણ ઘણું વિશાળ બની ગયું છે.
‘સેક્યુલર’ બનાવવું કે સર્વસમાવેશક બનાવવું?
આ સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન અહીં છે. ઓણમમાં તમામ ધર્મના લોકો ભાગ લે છે, તે હકીકત છે. પરંતુ કોઈ તહેવાર સર્વસમાવેશક હોય તો તેનો મૂળ ધાર્મિક ઇતિહાસ નકારવો જરૂરી છે કે નહીં, તે ચર્ચાનો વિષય છે.એક વિચારધારા માને છે કે ઓણમને કેરળના તમામ લોકોના તહેવાર તરીકે ઉજવવાથી સામાજિક એકતા મજબૂત થાય છે. બીજી તરફ હિંદુ પરંપરાના સમર્થકોનો દાવો છે કે ઓણમની સર્વસમાવેશકતા જાળવી રાખવી જોઈએ, પરંતુ ભગવાન વિષ્ણુ, વામન અવતાર અને મહાબલી સાથે જોડાયેલી તેની મૂળ ધાર્મિક કથાને ભૂલવી ન જોઈએ.આ દલીલ મુજબ ઓણમને માત્ર ફૂલ, ભોજન, નૌકાદોડ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો સુધી મર્યાદિત કરી દેવામાં આવે તો તેની પાછળની ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક પરંપરા નવી પેઢીથી દૂર થઈ શકે છે.
2026માં ફરી ચર્ચા કેમ?
આ વર્ષે પણ કેરળમાં ઓણમની ઉજવણી દરમિયાન તેના સ્વરૂપ અને રાજકીય અર્થ અંગે ચર્ચા સામે આવી છે. તિરુપુણિથુરા ખાતે અથાચમયમ શોભાયાત્રામાં પુણેની નાશિક ઢોલ ટીમ અને ભગવા ધ્વજને લઈને કોંગ્રેસ તથા CPMએ ‘સેફ્રોનાઇઝેશન’ના આક્ષેપો કર્યા હતા. બીજી તરફ નગરપાલિકાના ભાજપ સમર્થિત નેતૃત્વે આ આરોપોને નકારી કાઢીને ધ્વજને મહારાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક પરંપરા સાથે જોડ્યો હતો. આ ઘટનાએ ફરી બતાવ્યું કે ઓણમ માત્ર સાંસ્કૃતિક તહેવાર નથી રહ્યો, પરંતુ તેની ઓળખ અને રજૂઆત પણ કેરળની રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બની રહી છે.
ઓણમની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે આજે કેરળના જીવન સાથે ઊંડે સુધી જોડાયેલો છે. પરંતુ તેની આધુનિક સામાજિક ઓળખ અને તેની પ્રાચીન ધાર્મિક પરંપરા વચ્ચે ફરક કરવો જરૂરી છે. ઓણમ એક સાથે ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, કૃષિ આધારિત અને સામાજિક તહેવાર બની શકે છે. તેને એક જ ઓળખમાં બંધ કરી દેવું કદાચ તેની જટિલ ઐતિહાસિક યાત્રાને સરળ બનાવી દે છે.આથી ઓણમને ‘માત્ર હિંદુ તહેવાર’ અથવા ‘માત્ર સેક્યુલર હાર્વેસ્ટ ફેસ્ટિવલ’ તરીકે જોવાને બદલે તેની પાછળ રહેલી વામન-મહાબલી પરંપરા, કેરળની લોકમાન્યતાઓ, કૃષિ સંસ્કૃતિ અને આધુનિક સામાજિક પરિવર્તન આ બધાને સાથે રાખીને સમજવાની જરૂર છે. આજની ચર્ચાનો મૂળ પ્રશ્ન પણ એ જ છે કે સર્વધર્મીય ભાગીદારી જાળવી રાખતાં શું ઓણમની હિંદુ સાંસ્કૃતિક જડોને પણ સમાન રીતે સ્વીકારી શકાય? આ મુદ્દે કેરળમાં રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા આગળ પણ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે.
