મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. હોર્મુઝની જળસંધિ (Strait of Hormuz) નજીક ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે નવા સૈન્ય અથડામણના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. ઈરાને અમેરિકન યુદ્ધજહાજો અને સમુદ્રી હલચલ સામે ડ્રોન અને ચેતવણીરૂપ કાર્યવાહી હાથ ધરી હોવાનું જણાવ્યું છે, અમેરિકાએ જવાબી કાર્યવાહીમાં ઈરાનની મહત્વપૂર્ણ રડાર અને સર્વેલન્સ સાઇટ્સને નિશાન બનાવી હવાઈ હુમલા કર્યા હોવાનું જાહેર કર્યું છે.પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, હોર્મુઝની જળસંધિ તરફ આગળ વધી રહેલા ચાર ઈરાની હુમલાખોર ડ્રોનને અમેરિકન સૈન્યએ તાત્કાલિક જોખમ ગણાવી હવામાં જ તોડી પાડ્યા હતા. અમેરિકન સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)નું કહેવું છે કે આ ડ્રોન સમુદ્રી પરિવહન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વહાણ વ્યવહાર માટે ખતરો બની શકે તેમ હતા.
રડાર અને સર્વેલન્સ કેન્દ્રો પર અમેરિકાનો પ્રહાર
ડ્રોન હુમલાના પ્રયાસ બાદ અમેરિકાએ ઈરાનના દરિયાકાંઠા નજીક આવેલા રડાર અને દેખરેખ કેન્દ્રો પર નિશાન સાધ્યું. અહેવાલો મુજબ કેશ્મ આઇલેન્ડ (Qeshm Island) અને ગોરુક (Goruk) વિસ્તારમાં આવેલી રડાર સુવિધાઓ તથા કમાન્ડ એન્ડ કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ્સને ટાર્ગેટ બનાવવામાં આવી હતી. અમેરિકાએ દાવો કર્યો છે કે આ કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે “સેલ્ફ ડિફેન્સ” એટલે કે આત્મરક્ષાના હેતુથી કરવામાં આવી હતી.અમેરિકન અધિકારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે રડાર સાઇટ્સનો ઉપયોગ ડ્રોન અને અન્ય સૈન્ય ગતિવિધિઓ માટે થઈ રહ્યો હતો. હુમલા દરમિયાન કેટલાક ડ્રોન લોન્ચિંગ પોઇન્ટ્સ અને ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સ્ટેશનોને પણ નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે.
ઈરાનનો દાવો: અમેરિકાએ સમુદ્રી માર્ગોમાં દખલ કરી
બીજી તરફ ઈરાને અમેરિકાના આરોપોને ફગાવી દીધા છે. ઈરાની નૌસેનાનું કહેવું છે કે અમેરિકન યુદ્ધજહાજો અને દળો ગલ્ફ ઓફ ઓમાન અને હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વેપારી જહાજોની હેરાનગતિ કરી રહ્યા હતા. આથી ચેતવણી આપવા માટે મિસાઇલ અને ડ્રોન મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઈરાનનો દાવો છે કે તેનો ઉદ્દેશ સીધો હુમલો નહીં પરંતુ ચેતવણી આપવાનો હતો.ઈરાને અમેરિકાની કાર્યવાહીનું કડક શબ્દોમાં નિંદન કરતાં કહ્યું કે જો તેના વ્યૂહાત્મક હિતો અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાને ખતરો પહોંચાડવામાં આવશે તો વધુ સખત જવાબ આપવામાં આવશે.
હોર્મુઝની જળસંધિ કેમ છે મહત્વપૂર્ણ?
હોર્મુઝની જળસંધિ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ અને એલએનજી (LNG)ની હેરફેર આ માર્ગથી થાય છે. કોઈપણ પ્રકારનો સૈન્ય તણાવ અથવા અવરોધ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારો પર સીધી અસર કરી શકે છે.તાજેતરના મહિનાઓમાં ઈરાન, અમેરિકા વચ્ચેના વિવાદને કારણે વિસ્તારમાં અનેક વખત જહાજોને ધમકીઓ, ડ્રોન હુમલાના પ્રયાસો અને નૌકાદળની તૈનાતી વધી છે. જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ અને તેલ બજારમાં ચિંતા જોવા મળી રહી છે.
યુદ્ધવિરામ છતાં વધી રહ્યો છે સંઘર્ષ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે અગાઉ થયેલા યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) પછી પણ બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાઓમાં બંને પક્ષોએ એકબીજા પર ડ્રોન હુમલા, મિસાઇલ કાર્યવાહી અને સૈન્ય ઉશ્કેરણીના આરોપો લગાવ્યા છે.અમેરિકન સૈન્યએ અગાઉ પણ ઈરાનના રડાર અને ડ્રોન કમાન્ડ સેન્ટરોને નિશાન બનાવ્યા હતા. જ્યારે ઈરાને અમેરિકી સૈન્ય ઠેકાણાઓ અને જહાજો સામે મિસાઇલ તથા ડ્રોન કાર્યવાહી કરવાનો દાવો કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિએ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા વધારી દીધી છે.
તેલના ભાવ પર પડી શકે અસર
વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે જો હોર્મુઝ વિસ્તારમાં તણાવ વધુ વધશે તો વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય પર તેની સીધી અસર થઈ શકે છે. હોર્મુઝ માર્ગથી પસાર થતા તેલના જથ્થામાં વિક્ષેપ સર્જાય તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં તેજી આવી શકે છે. એશિયા સહિત અનેક દેશોની ઊર્જા સુરક્ષા આ માર્ગ પર નિર્ભર હોવાથી વિશ્વભરના બજારો આ ઘટનાક્રમ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.
રાજદ્વારી પ્રયાસો પર પણ પ્રશ્નચિહ્ન
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી રાજદ્વારી ચર્ચાઓ તથા સંભવિત પરમાણુ સમજૂતીના પ્રયાસો પર પણ ઘટનાની અસર પડી શકે છે. બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચા ચાલુ હોવા છતાં મેદાનમાં થઈ રહેલી સૈન્ય કાર્યવાહી શાંતિ પ્રક્રિયા માટે મોટો પડકાર બની રહી છે.હાલ સુધી બંને દેશો દ્વારા સંપૂર્ણ યુદ્ધની જાહેરાત કરવામાં આવી નથી, પરંતુ તાજેતરની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગઈ છે.
હોર્મુઝની જળસંધિ નજીક વધતી સૈન્ય હલચલ, ડ્રોન હુમલાના પ્રયાસો અને રડાર સાઇટ્સ પરના પ્રહારોને કારણે આગામી દિવસોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. વિશ્વના અનેક દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો બંને પક્ષોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી રહ્યા છે જેથી પ્રાદેશિક સંઘર્ષ વધુ વિકરાળ સ્વરૂપ ન ધારણ કરે.
