ભારતમાં ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન શોપિંગનું બજાર ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ગ્રાહકોની જરૂરિયાતો અને ખરીદી કરવાની રીતમાં સતત ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. આ બદલાવને ધ્યાનમાં રાખીને હવે દેશની મોટી રિટેલ કંપનીઓ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)નો વ્યાપક ઉપયોગ કરી રહી છે. AI હવે માત્ર ચેટબોટ અથવા ઓટોમેટિક જવાબો આપતી ટેક્નોલોજી પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નથી, પરંતુ ગ્રાહકોની પસંદગી સમજવાથી લઈને વેચાણ વધારવા અને ખરીદીનો અનુભવ વધુ સરળ બનાવવા સુધી તેની મહત્વની ભૂમિકા બની ગઈ છે. ભારતનું રિટેલ માર્કેટ હાલમાં અંદાજે 1 ટ્રિલિયન ડોલરનું છે અને આગામી વર્ષોમાં તેમાં ઝડપી વધારો થવાની શક્યતા છે. નિષ્ણાતોના અંદાજ મુજબ વર્ષ 2030 સુધીમાં ભારતનું રિટેલ માર્કેટ લગભગ 1.9 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. આ વધતા બજારમાં સ્પર્ધા પણ વધી રહી છે. તેથી ગ્રાહકોને વધુ સારી સેવા આપવા માટે કંપનીઓ હવે AI આધારિત ટેક્નોલોજી પર વધુ ભાર મૂકી રહી છે.
દેશની અગ્રણી રિટેલ કંપનીઓ હવે તેમના સ્ટોરમાં લગાવવામાં આવેલા CCTV કેમેરા, કમ્પ્યુટર વિઝન, સ્પીચ એનાલિટિક્સ અને AI આધારિત પ્રિડિક્ટિવ એનાલિસિસ જેવી આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહી છે. આ સિસ્ટમો ગ્રાહક સ્ટોરમાં પ્રવેશે ત્યારથી લઈને બહાર નીકળે ત્યાં સુધીની તેમની દરેક પ્રવૃત્તિનું વિશ્લેષણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગ્રાહક કયા વિભાગમાં સૌથી વધુ સમય રોકાય છે, કઈ વસ્તુ હાથમાં લઈને જુએ છે, કઈ પ્રોડક્ટ ખરીદ્યા વગર મૂકી દે છે અથવા કઈ વસ્તુમાં રસ હોવા છતાં ખરીદી કરતો નથી, તે જેવી માહિતી AI દ્વારા એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ માહિતીના આધારે કંપનીઓ સમજી શકે છે કે ગ્રાહકોને કઈ બાબતમાં મુશ્કેલી પડી રહી છે અને ક્યાં સુધારો કરવાની જરૂર છે.
AIનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે હવે દરેક ગ્રાહકને એકસરખી ઓફર બતાવવાની જરૂર રહેતી નથી. ગ્રાહકની અગાઉની ખરીદી, તેની પસંદગી, લોકેશન, સમય, સીઝન અને સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ સ્ટોકને આધારે અલગ-અલગ વ્યક્તિ માટે અલગ ભલામણો તૈયાર કરવામાં આવે છે. પરિણામે ગ્રાહકને પોતાની જરૂરિયાત મુજબની ઓફર મળે છે અને ખરીદી કરવાની શક્યતા પણ વધી જાય છે. આજનો ગ્રાહક માત્ર દુકાનમાં જ નહીં, પરંતુ મોબાઇલ એપ, વેબસાઇટ અને સોશિયલ મીડિયા પર પણ ખરીદી કરે છે. તેથી ગ્રાહક જ્યાંથી પણ ખરીદી કરે ત્યાં તેને એકસરખો અને સરળ અનુભવ મળે તે ખૂબ જરૂરી બની ગયું છે. AI આ કામમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ગ્રાહક ઓનલાઈન કોઈ વસ્તુ જુએ અને પછી સ્ટોરમાં જાય, તો તેને તે જ પ્રોડક્ટ અથવા સંબંધિત ઓફર સરળતાથી મળી શકે છે.
AI માત્ર ગ્રાહકોના વર્તનનું વિશ્લેષણ જ કરતું નથી, પરંતુ સ્ટોક મેનેજમેન્ટમાં પણ મોટી મદદ કરે છે. કઈ પ્રોડક્ટની માંગ વધવાની છે, કઈ વસ્તુનો સ્ટોક ઓછો પડી શકે છે અથવા કઈ વસ્તુની માંગ ઘટી રહી છે, તેનું અગાઉથી અનુમાન લગાવી શકાય છે. જેના કારણે કંપનીઓ સમયસર સ્ટોક તૈયાર રાખી શકે છે અને ગ્રાહકોને વસ્તુઓની અછતનો સામનો કરવો પડતો નથી. આ ઉપરાંત AI ડાયનામિક પ્રાઇસિંગમાં પણ મદદરૂપ બની રહ્યું છે. બજારમાં માંગ, સ્પર્ધા અને ઉપલબ્ધ સ્ટોકના આધારે ભાવમાં જરૂરી ફેરફાર કરી શકાય છે. આ સિસ્ટમ ગ્રાહકોને યોગ્ય કિંમતે વસ્તુ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં અને કંપનીઓને વેચાણ વધારવામાં મદદ કરે છે.
ફાસ્ટ ડિલિવરીના ક્ષેત્રમાં પણ AI મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ઓર્ડર ક્યાંથી મોકલવો, કયો રૂટ સૌથી ઝડપી રહેશે અને ગ્રાહક સુધી વસ્તુ ઓછા સમયમાં કેવી રીતે પહોંચાડવી, તેવા નિર્ણયો પણ AI વધુ ઝડપથી લઈ શકે છે. પરિણામે ડિલિવરીનો સમય ઘટે છે અને ગ્રાહકોનો અનુભવ વધુ સારો બને છે. ભારતમાં AI પર ખર્ચ પણ સતત વધી રહ્યો છે. વર્ષ 2023 દરમિયાન દેશમાં AI પર અંદાજે 7થી 8 અબજ ડોલરનો ખર્ચ થયો હતો. નિષ્ણાતોના અનુમાન પ્રમાણે વર્ષ 2027 સુધીમાં આ ખર્ચ વધીને લગભગ 20થી 22 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. આ દર્શાવે છે કે વિવિધ ઉદ્યોગો હવે AIને પોતાના વિકાસનું મહત્વનું સાધન બનાવી રહ્યા છે.
વિશ્વભરના રિટેલ ક્ષેત્રમાં પણ AIનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ દુનિયાના લગભગ 89 ટકા મોટા રિટેલર્સ AIનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે અથવા તેના માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ચલાવી રહ્યા છે. ભારતની કંપનીઓ પણ આ દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. આવનારા સમયમાં AI માત્ર વેચાણ વધારવાનું સાધન નહીં રહે, પરંતુ ગ્રાહકોને વધુ સરળ, ઝડપી અને વ્યક્તિગત શોપિંગ અનુભવ આપવાનું સૌથી મોટું માધ્યમ બનશે. બદલાતી ટેક્નોલોજી સાથે ભારતનું રિટેલ માર્કેટ પણ વધુ સ્માર્ટ અને આધુનિક બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
