ઓનલાઈન શોપિંગ કરતા કરોડો ગ્રાહકો માટે મહત્વના સમાચાર સામે આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રમાં પારદર્શિતા વધારવા અને ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરતી ઓફરોથી બચાવવા માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા છે. નવા નિયમો હેઠળ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર બતાવવામાં આવતા ડિસ્કાઉન્ટ, સર્ચ રિઝલ્ટ, સ્પોન્સર્ડ લિસ્ટિંગ અને ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલવામાં આવતા ચાર્જ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા કરવી પડશે. આ નવા નિયમો 1 જાન્યુઆરી, 2027થી દેશભરમાં અમલમાં આવશે. નવા નિયમોનો સીધો ફાયદો ઓનલાઈન ખરીદી કરતા ગ્રાહકોને થઈ શકે છે. ખાસ કરીને એવા ડિસ્કાઉન્ટ સામે કાર્યવાહી કરવાનો રસ્તો તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે જેમાં પ્રોડક્ટની જૂની કિંમત વધારે બતાવીને તેના પર મોટું ડિસ્કાઉન્ટ આપવામાં આવતું હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે. હવે કંપનીઓ જ્યારે કોઈ પ્રોડક્ટની કિંમતમાં ઘટાડો બતાવશે ત્યારે તેમણે નવી કિંમતની સાથે તેની અગાઉની કિંમત પણ સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી પડશે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ, અહીં ‘પહેલાની કિંમત’નો અર્થ એવી સૌથી ઓછી કિંમતથી છે જેના પર ડિસ્કાઉન્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યા પહેલાંના 30 દિવસના સમયગાળામાં તે પ્રોડક્ટ વેચાઈ હતી. એટલે કે કોઈ કંપની પ્રોડક્ટની કિંમત કૃત્રિમ રીતે વધારીને પછી તેના પર મોટું ડિસ્કાઉન્ટ બતાવીને ગ્રાહકોને આકર્ષી નહીં શકે. આ જોગવાઈથી નકલી અથવા ભ્રામક ડિસ્કાઉન્ટના દાવાઓ પર અંકુશ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણયની જરૂરિયાત પાછળ ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રને લગતી મોટી સંખ્યામાં મળતી ફરિયાદો પણ એક મહત્વનું કારણ છે. વર્ષ 2025 દરમિયાન નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઈન પર કુલ 17.71 લાખ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી. તેમાંથી લગભગ 29 ટકા ફરિયાદો ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત હતી. ઓનલાઈન ખરીદી દરમિયાન ગ્રાહકોને ઉત્પાદનની કિંમત, ઓફર, ડિલિવરી, રિફંડ, રિટર્ન અને અન્ય શરતો અંગે મુશ્કેલી પડતી હોવાની ફરિયાદો સામે આવતી રહી છે.
નવા નિયમો હેઠળ ઈ-કોમર્સ કંપનીઓને પોતાની વ્યવસ્થામાં જરૂરી ટેકનિકલ અને નીતિગત ફેરફારો કરવા પડશે. કંપનીઓને પોતાના સોફ્ટવેર, અલ્ગોરિધમ અને સેલર સંબંધિત નીતિઓમાં જરૂરી સુધારા કરવા માટે 31 ડિસેમ્બર, 2026 સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. ત્યારબાદ 1 જાન્યુઆરી, 2027થી નવા નિયમોનું પાલન ફરજિયાત બનશે. ઓનલાઈન શોપિંગમાં ગ્રાહકો જે વસ્તુ શોધે છે તેના આધારે સર્ચ રિઝલ્ટમાં પ્રોડક્ટની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. ઘણી વખત ગ્રાહકને જે વસ્તુની જરૂર હોય તેના બદલે અન્ય પ્રોડક્ટ્સ ઉપર દેખાડવામાં આવે છે. નવા નિયમો હેઠળ ઈ-કોમર્સ કંપનીઓને એવા સર્ચ રિઝલ્ટમાં હેરફેર કરવાથી રોકવામાં આવશે જે ગ્રાહકને ગેરમાર્ગે દોરે અથવા તેની સર્ચ ક્વેરી સાથે પ્રોડક્ટની સુસંગતતાને અસર કરે.
સ્પોન્સર્ડ લિસ્ટિંગને લઈને પણ નિયમોમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. જો કોઈ પ્રોડક્ટને પૈસા ચૂકવીને સર્ચ રિઝલ્ટમાં ઉપર બતાવવામાં આવી રહી હોય તો ગ્રાહકને તે સ્પોન્સર્ડ લિસ્ટિંગ છે તેની સ્પષ્ટ જાણકારી મળવી જોઈએ. એટલે કે પેઈડ પ્રમોશન અને સામાન્ય સર્ચ રિઝલ્ટ વચ્ચેનો તફાવત ગ્રાહક સરળતાથી સમજી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવી પડશે. નવા નિયમોમાં ડાર્ક પેટર્ન્સ સામે પણ કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે. ડાર્ક પેટર્ન એટલે એવી ડિઝાઇન અથવા રીત જેના દ્વારા ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ ગ્રાહકને તેની ઇચ્છા કરતાં અલગ નિર્ણય લેવા માટે પ્રભાવિત કરે. જેમ કે કોઈ સેવા ખરીદતી વખતે છુપાયેલા વિકલ્પો, ગૂંચવણભરી માહિતી અથવા અનાવશ્યક રીતે વધારાની વસ્તુ ખરીદવા માટે દબાણ કરવું. ઈ-કોમર્સ કંપનીઓએ ડાર્ક પેટર્ન્સના નિવારણ અને નિયમન માટેની 2023ની માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું પડશે.
આ ઉપરાંત ઈ-કોમર્સ કંપનીઓને દર વર્ષે સેલ્ફ ઓડિટ પણ કરવું પડશે. કંપની પોતાના પ્લેટફોર્મ પર નવા નિયમોનું કેટલું પાલન થઈ રહ્યું છે તેની તપાસ કરશે અને તેના પાલનનું સર્ટિફિકેટ રજૂ કરવું પડશે. આ વ્યવસ્થાથી કંપનીઓ પર પોતાની નીતિઓ અને ઓનલાઈન પ્રક્રિયાઓની નિયમિત સમીક્ષા કરવાની જવાબદારી વધશે. ગ્રાહકોની ફરિયાદોની પ્રક્રિયામાં પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. નવા નિયમો અનુસાર, જો ગ્રાહક ઈ-કોમર્સ કંપનીના ફરિયાદ અધિકારી સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવે છે તો તેને પોતાની ફરિયાદની નકલ મેળવવાનો અધિકાર રહેશે. એટલે કે ગ્રાહકની ફરિયાદ માત્ર નોંધાઈ ગઈ એટલું પૂરતું નહીં રહે, પરંતુ ફરિયાદ અંગેનો રેકોર્ડ પણ તેને ઉપલબ્ધ કરાવવો પડશે.
માર્કેટપ્લેસ ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ માટે ગ્રાહકોને પ્રોડક્ટ અંગેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી સ્પષ્ટ રીતે આપવી પણ જરૂરી બનાવવામાં આવી છે. પ્રોડક્ટના પ્રકાર પ્રમાણે બેસ્ટ બિફોર અથવા યુઝ બિફોર તારીખ જેવી માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવી પડશે. આ ઉપરાંત રિટર્ન, રિફંડ, વોરંટી, ડિલિવરી અને પેમેન્ટ સંબંધિત મુખ્ય શરતો પણ ગ્રાહકને સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી પડશે. આ નિયમોનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ગ્રાહક ઓનલાઈન પ્રોડક્ટ ખરીદતી વખતે સંપૂર્ણ માહિતીના આધારે નિર્ણય લઈ શકે. ઘણી વખત કોઈ પ્રોડક્ટ પર મોટું ડિસ્કાઉન્ટ જોઈને ગ્રાહક તરત ખરીદી કરે છે, પરંતુ તેની મૂળ કિંમત, રિટર્ન પોલિસી અથવા અન્ય ચાર્જ વિશે પૂરતી માહિતી સ્પષ્ટ ન હોય. નવા નિયમો આવી પરિસ્થિતિઓમાં પારદર્શિતા વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ખાસ કરીને ડિસ્કાઉન્ટ અંગેની જોગવાઈ ઓનલાઈન ખરીદી માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. હવે કોઈ પ્રોડક્ટ પર 50 ટકા, 60 ટકા કે તેનાથી વધુ ડિસ્કાઉન્ટ બતાવવામાં આવે ત્યારે ગ્રાહક તેની અગાઉની કિંમત અંગે વધુ સ્પષ્ટ માહિતી મેળવી શકશે. જો ડિસ્કાઉન્ટ જાહેર કરતાં પહેલાંના 30 દિવસમાં પ્રોડક્ટ કોઈ ઓછી કિંમતે વેચાઈ ચૂકી હોય તો તે કિંમતને ધ્યાનમાં લેવી પડશે. ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ માટે હવે આગામી કેટલાક મહિના પોતાના પ્લેટફોર્મમાં ફેરફાર કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. 31 ડિસેમ્બર, 2026 સુધીમાં સોફ્ટવેર, અલ્ગોરિધમ, સેલર પોલિસી, ડિસ્કાઉન્ટ સિસ્ટમ અને ફરિયાદ પ્રક્રિયા સહિતની વ્યવસ્થામાં જરૂરી ફેરફારો કરવા પડશે. 1 જાન્યુઆરી, 2027થી નવા નિયમો અમલમાં આવ્યા બાદ ગ્રાહકોને વધુ પારદર્શક ઓનલાઈન શોપિંગ અનુભવ આપવાની કંપનીઓની જવાબદારી રહેશે.
આ નિયમોથી ઓનલાઈન ખરીદીમાં ગ્રાહક અને ઈ-કોમર્સ કંપની વચ્ચે વિશ્વાસ વધારવાનો પણ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરતી ઓફર, ભ્રામક ડિસ્કાઉન્ટ, સર્ચમાં હેરફેર અને છૂપાયેલી માહિતીથી સુરક્ષા આપવાનો છે. હવે કંપનીઓ માટે માત્ર વેચાણ વધારવું પૂરતું નહીં રહે, પરંતુ ગ્રાહકને પ્રોડક્ટ અને ઓફર અંગે સાચી તથા જરૂરી માહિતી આપવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બનશે. આ રીતે 2027થી ઓનલાઈન શોપિંગની દુનિયામાં કેટલાક મોટા ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. નકલી ડિસ્કાઉન્ટ, ભ્રામક સર્ચ રિઝલ્ટ અને છૂપાયેલી શરતો સામે સરકારના નવા નિયમો ઈ-કોમર્સ કંપનીઓની કામગીરીને વધુ જવાબદાર બનાવશે. જો આ નિયમોનો અસરકારક અમલ થાય તો ગ્રાહકોને ઓનલાઈન ખરીદી દરમિયાન વધુ સ્પષ્ટ માહિતી મળશે અને ખરીદીનો નિર્ણય પણ વધુ વિશ્વાસ સાથે લઈ શકશે.
