વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાંના એક એવા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Hormuz Strait)ને લઈને પશ્ચિમ એશિયામાં ફરી એકવાર વિવાદ ઊભો થયો છે. ઈરાને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી સુરક્ષા અને દરિયાઈ માર્ગ વ્યવસ્થાપનના નામે ટોલ અથવા વિશેષ ચાર્જ વસૂલવાનો નિર્ણય લીધા બાદ અનેક દેશોએ વિરોધ નોંધાવ્યો છે. ખાસ કરીને કતારે ઈરાનની આ નીતિ સામે કડક વાંધો ઉઠાવ્યો છે અને સવાલ કર્યો છે કે, “જો દરિયામાં બારૂદી સુરંગો (Sea Mines) મૂકવામાં આવી હોય, તો તેને દૂર કરવા માટે અન્ય દેશોએ પૈસા કેમ ચૂકવવા જોઈએ?”
શું છે સમગ્ર વિવાદ?
ઈરાને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા તેલ ટેન્કરો અને વેપારી જહાજો પાસેથી પ્રતિ બેરલ ચાર્જ વસૂલવાની યોજના જાહેર કરી છે. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર ઈરાને પ્રતિ બેરલ 1 ડોલર સુધીની ફી વસૂલવાની વાત પણ કરી છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ રકમ જળમાર્ગની સુરક્ષા, નિરીક્ષણ અને સંચાલન માટે ખર્ચવામાં આવશે.પરંતુ કતાર અને અન્ય ખાડી દેશોનું માનવું છે કે હોર્મુઝ એક આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ છે અને કોઈ એક દેશ તેને પોતાની મિલકત સમજીને ટેક્સ કે ટોલ વસૂલ કરી શકતો નથી.
કતાર કેમ નારાજ થયું?
કતારના અધિકારીઓએ ઈરાનની દલીલ પર સવાલો ઉઠાવતાં જણાવ્યું કે જો જળમાર્ગમાં સુરંગો અથવા અન્ય સુરક્ષા જોખમો ઊભા થયા હોય, તો તે સમસ્યાનો ઉકેલ આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારથી લાવવો જોઈએ. તેના માટે પસાર થતા જહાજો અને વેપારી દેશો પર વધારાનો આર્થિક બોજ નાખવો યોગ્ય નથી.કતારનું માનવું છે કે હોર્મુઝમાંથી વિશ્વના મોટા ભાગનો તેલ અને ગેસ વેપાર પસાર થાય છે. આવા સંજોગોમાં કોઈપણ પ્રકારનો ટોલ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને અસર કરી શકે છે અને તેલના ભાવમાં વધારો કરી શકે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગનું વૈશ્વિક મહત્વ
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર્શિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે અને વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત તેલ પરિવહન માર્ગોમાંનો એક ગણાય છે. દરરોજ લાખો બેરલ કાચું તેલ અને LNG (Liquefied Natural Gas) આ માર્ગથી પસાર થાય છે. વિશ્વના ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પર નિર્ભર હોવાથી અહીં સર્જાતી કોઈપણ અસ્થિરતા વૈશ્વિક બજારોને સીધી અસર કરે છે.
ઈરાનની દલીલ શું છે?
ઈરાનનું કહેવું છે કે હાલના તણાવપૂર્ણ વાતાવરણમાં જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વધારાની વ્યવસ્થા કરવાની જરૂર છે. તેલ ટેન્કરોની તપાસ, સુરક્ષા દેખરેખ અને માર્ગ નિયંત્રણ માટે ખર્ચ થાય છે, તેથી ચાર્જ વસૂલવામાં કોઈ ખોટ નથી. ઈરાન આને ‘ટોલ ટેક્સ’ નહીં પરંતુ ‘સુરક્ષા ફી’ તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો શું કહે છે?
સમુદ્રી કાયદા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સમુદ્રી કાયદા (UNCLOS) અનુસાર આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાં સામાન્ય રીતે જહાજો પાસેથી ટોલ વસૂલવાની મંજૂરી નથી. જહાજોને ‘Innocent Passage’નો અધિકાર હોય છે, એટલે કે તેઓ શાંતિપૂર્ણ રીતે પસાર થઈ શકે છે. આ કારણે ઈરાનની યોજના સામે અનેક દેશોએ કાનૂની અને રાજદ્વારી વાંધા ઉઠાવ્યા છે.
વૈશ્વિક વેપાર પર પડી શકે છે અસર
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો હોર્મુઝમાં ટોલ વસૂલવાની પરંપરા શરૂ થશે તો ભવિષ્યમાં અન્ય દેશો પણ પોતાના દરિયાઈ માર્ગો પર આવો દાવો કરી શકે છે. પરિણામે શિપિંગ ખર્ચ વધશે, તેલ અને ગેસના ભાવમાં વધારો થશે અને વૈશ્વિક વેપાર વધુ મોંઘો બની શકે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ઊભેલા આ નવા વિવાદે પશ્ચિમ એશિયાની ભૂરાજકીય સ્થિતિને વધુ સંવેદનશીલ બનાવી છે. કતાર, ઓમાન અને અન્ય ખાડી દેશોના વિરોધ વચ્ચે હવે સૌની નજર ઈરાનના આગામી પગલાં અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની પ્રતિક્રિયા પર ટકેલી છે.
