જો તમે હજુ સુધી ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કર્યું નથી, તો તમારા માટે આજે એટલે કે 31 જુલાઈ 2026 છેલ્લી તારીખ છે. અત્યાર સુધીમાં દેશભરમાં 5 કરોડથી વધુ કરદાતાઓએ પોતાનું ITR ફાઇલ કરી દીધું છે. જો આજે રિટર્ન ફાઇલ નહીં કરો તો પછી ‘બિલેટેડ રિટર્ન’ ભરવું પડશે, જેમાં દંડ અને અન્ય નિયમો લાગુ પડશે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે છેલ્લી ઘડીએ ઉતાવળ કરવાને બદલે જરૂરી દસ્તાવેજો તૈયાર રાખીને જ રિટર્ન ફાઇલ કરવું જોઈએ. આ તારીખ ખાસ કરીને પગારદાર કર્મચારીઓ, પેન્શનરો અને એવા કરદાતાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે જેમને ટેક્સ ઓડિટની જરૂર નથી. જો તમારી આવક ટેક્સ મુક્તિ મર્યાદાથી વધુ છે અને તમે ITR-1 અથવા ITR-2 હેઠળ આવો છો, તો આજે જ રિટર્ન ફાઇલ કરવું જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત જેમને એકથી વધુ મકાનની આવક, ભાડાની આવક અથવા કેપિટલ ગેઇન થયો હોય અને ટેક્સ ઓડિટ લાગુ પડતી ન હોય, તેમણે પણ 31 જુલાઈ સુધી ITR ભરવું ફરજિયાત છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આવક ઓછી હોવા છતાં પણ રિટર્ન ભરવું જરૂરી બને છે. જેમ કે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન વિદેશ પ્રવાસ પર ₹2 લાખથી વધુ ખર્ચ કર્યો હોય, સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં ₹50 લાખથી વધુ રકમ જમા કરી હોય અથવા ₹1 લાખથી વધુનું વીજળી બિલ ચૂકવ્યું હોય તો પણ ITR ફાઇલ કરવું જરૂરી છે.
જો તમે બિઝનેસ ચલાવો છો અથવા પ્રોફેશનલ છો અને તમારા કેસમાં ટેક્સ ઓડિટ જરૂરી હોય, તો તમારા માટે અલગ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. આવા કરદાતાઓ માટે છેલ્લી તારીખ 31 ઓગસ્ટ અથવા 31 ઓક્ટોબર 2026 છે. ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ આનંદ જૈનના જણાવ્યા અનુસાર ITR ફાઇલ કરતાં પહેલાં કેટલાક મહત્વના દસ્તાવેજો તૈયાર રાખવા જોઈએ. તેમાં ફોર્મ-16, ફોર્મ-26AS, એન્યુઅલ ઇન્ફોર્મેશન સ્ટેટમેન્ટ (AIS), બેંક સ્ટેટમેન્ટ, વ્યાજનું પ્રમાણપત્ર, LIC, PPF, NSC જેવા રોકાણના પુરાવા, હોમ લોનની વિગતો, ભાડાની રસીદ અને કેપિટલ ગેઇનની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.
ITR ભરતી વખતે યોગ્ય ફોર્મ પસંદ કરવું પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. જો તમારી આવક માત્ર પગાર, એક મકાન અને વ્યાજમાંથી હોય તથા કુલ આવક ₹50 લાખથી ઓછી હોય તો ITR-1 યોગ્ય રહેશે. જો એકથી વધુ મકાન અથવા કેપિટલ ગેઇન હોય તો ITR-2 ભરવું પડે છે. બિઝનેસ અથવા પ્રોફેશનની આવક માટે ITR-3 અને પ્રિઝમ્પટિવ ટેક્સેશન સ્કીમ હેઠળ ITR-4 ભરવામાં આવે છે.
ITR ફાઇલ કરવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ઓનલાઈન છે. ઇન્કમ ટેક્સના ઇ-ફાઇલિંગ પોર્ટલ પર PAN અને પાસવર્ડથી લોગિન કરીને યોગ્ય ITR ફોર્મ પસંદ કરવું પડે છે. ત્યારબાદ જરૂરી વિગતો ભરી ટેક્સની ગણતરી કરવામાં આવે છે. જો વધારાનો ટેક્સ ચૂકવવાનો હોય તો ઓનલાઈન પેમેન્ટ કર્યા બાદ રિટર્ન સબમિટ કરી શકાય છે. રિટર્ન સબમિટ કર્યા પછી તેને વેરિફાય કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. રિટર્ન ફાઇલ કર્યા બાદ 30 દિવસની અંદર ઇ-વેરિફિકેશન કરવું ફરજિયાત છે. આધાર OTP, નેટ બેન્કિંગ અથવા ડીમેટ એકાઉન્ટ જેવા વિકલ્પો દ્વારા આ પ્રક્રિયા સરળતાથી પૂર્ણ કરી શકાય છે.
સમયસર ITR ન ભરવાથી અનેક પ્રકારના નુકસાન થઈ શકે છે. જો તમારી આવક 5 લાખથી વધુ હોય તો મોડું રિટર્ન ભરવા બદલ 5,000 સુધીનો દંડ ચૂકવવો પડી શકે છે. જ્યારે 5 લાખ સુધીની આવક ધરાવતા કરદાતાઓ માટે મહત્તમ 1,000નો દંડ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. જો તમારો કોઈ ટેક્સ બાકી હોય અને સમયસર ITR ફાઇલ ન કરો તો ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટની કલમ 234A હેઠળ બાકી ટેક્સ પર દર મહિને 1 ટકા વ્યાજ પણ ચૂકવવું પડે છે. જોકે જો તમારો સંપૂર્ણ ટેક્સ પહેલેથી જ કપાઈ ગયો હોય તો આ વ્યાજ લાગુ પડતું નથી.
સમયસર ITR ન ભરવાથી અન્ય એક મોટું નુકસાન એ છે કે તમે કેપિટલ લોસ, શેરબજાર અથવા મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં થયેલા નુકસાન તેમજ બિઝનેસ લોસને આગામી વર્ષોમાં કેરી ફોરવર્ડ કરી શકતા નથી. આ કારણે ભવિષ્યમાં ટેક્સ બચાવવાની તક પણ ગુમાવી શકો છો. જો તમને ટેક્સ રિફંડ મળવાનું હોય તો મોડું ITR ભરવાથી રિફંડ મેળવવામાં પણ વધુ સમય લાગી શકે છે. ઉપરાંત બેંકો લોન મંજૂર કરતી વખતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના ITR તપાસે છે. મોડું રિટર્ન ભરવાથી તમારી નાણાકીય વિશ્વસનીયતા પર અસર પડી શકે છે. ઘણા દેશોની વિઝા પ્રક્રિયામાં પણ તાજેતરનું ITR જરૂરી દસ્તાવેજ હોય છે, તેથી મોડું ફાઇલિંગ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
નિષ્ણાતો ખોટી માહિતી આપીને ટેક્સ બચાવવાનો પ્રયાસ ન કરવાની પણ સલાહ આપે છે. LIC, મેડિક્લેમ, હોમ લોન વ્યાજ અથવા દાન અંગે ખોટી માહિતી આપવાથી આવકવેરા વિભાગની AI આધારિત સિસ્ટમ તેને શોધી શકે છે અને પછી નોટિસ મળવાની શક્યતા રહે છે. હાલ સુધી સરકાર અથવા સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ (CBDT) દ્વારા ITR ફાઇલ કરવાની છેલ્લી તારીખ લંબાવવાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. તેથી કરદાતાઓએ 31 જુલાઈને જ અંતિમ તારીખ માનીને આજે જ પોતાનું રિટર્ન ફાઇલ કરી દેવું જોઈએ. જો આજે રિટર્ન ભરવાનું રહી જાય તો પણ ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટની કલમ 139(4) હેઠળ 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી ‘બિલેટેડ રિટર્ન’ ફાઇલ કરી શકાય છે. જોકે તે માટે લેટ ફી અને અન્ય નિયમો લાગુ પડશે. તેથી દંડ અને વધારાના ખર્ચથી બચવા માટે સમયસર ITR ફાઇલ કરવું સૌથી યોગ્ય રહેશે.
