UPI પેમેન્ટ પર ચાર્જ વસૂલવાના નિર્ણયને લઈને હવે મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચી ગયો છે. 2,000થી વધુના મર્ચન્ટ UPI પેમેન્ટ પર 0.4 ટકા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાના નિર્ણયને પડકારતી જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે નવી ફી વ્યવસ્થા પૂરતી કાનૂની સુરક્ષા, પારદર્શિતા અને જાહેર પરામર્શ વિના લાગુ કરવામાં આવી રહી છે. નવી વ્યવસ્થા મુજબ 15 ઓક્ટોબર 2026થી 2,000થી વધુના પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (P2M) UPI વ્યવહારો પર 0.4 ટકા MDR લાગશે. આ ચાર્જ વેપારી પાસેથી વસૂલવામાં આવશે. 2,000 સુધીના UPI મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર MDR લાગશે નહીં. એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિને કરવામાં આવતા સામાન્ય UPI વ્યવહારો પણ આ ચાર્જ હેઠળ નહીં આવે.
નવી વ્યવસ્થામાં 75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારો માટે MDRની મહત્તમ મર્યાદા 300 રાખવામાં આવી છે. એટલે કે 0.4 ટકાના હિસાબે ચાર્જની રકમ વધતી જાય તો પણ એક ટ્રાન્ઝેક્શન પર 300થી વધુ MDR વસૂલાશે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કેન્દ્ર સરકારની 14 સપ્ટેમ્બર 2026ની સૂચના અને 15 સપ્ટેમ્બરે જાહેર કરવામાં આવેલા MDR ફ્રેમવર્કને પડકારવામાં આવ્યા છે. અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે 2,000થી વધુના સામાન્ય મર્ચન્ટ UPI વ્યવહારો પર 0.4 ટકા ફી લાદવા માટે સ્પષ્ટ કાનૂની આધાર અને યોગ્ય પ્રક્રિયા જરૂરી છે.
અરજીમાં ચુકવણી અને સમાધાન પ્રણાલી અધિનિયમ, 2007ની કલમ 10Aની બંધારણીય માન્યતા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજીકર્તા મુજબ આ જોગવાઈ હેઠળ કયા ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ મોડને ફીમાંથી મુક્ત રાખવો અને કયા વ્યવહાર પર ફી લાગુ કરવી તે નક્કી કરવાની સત્તા આપવામાં આવે છે. આ સત્તાના ઉપયોગ માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા હોવી જરૂરી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ફી દર, ટ્રાન્ઝેક્શનની મર્યાદા, MDRની મહત્તમ મર્યાદા અને અલગ-અલગ ક્ષેત્રો માટેના વર્ગીકરણ અંગે પણ અરજીમાં સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે ફી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં પૂરતી પારદર્શિતા રાખવામાં આવી નથી અને આ પ્રકારના નિર્ણય પહેલાં સંબંધિત પક્ષો સાથે યોગ્ય પરામર્શ થવો જોઈએ.
નવી MDR વ્યવસ્થાને લઈને વેપારીઓ પર વધનારા ખર્ચ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ઓછા નફાના માર્જિન પર કામ કરતા નાના વેપારીઓ માટે 0.4 ટકા MDR વધારાનો ખર્ચ બની શકે છે. જો વેપારીઓ આ ખર્ચ ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલવાનો પ્રયાસ કરે તો તેની અસર વસ્તુઓ અને સેવાઓના ભાવ પર પડી શકે છે. સાથે જ ડિજિટલ પેમેન્ટના ઉપયોગને અસર થવાની શક્યતા અંગે પણ અરજીમાં સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. સરકારના નિર્ણય મુજબ આ નવી વ્યવસ્થા મુખ્યત્વે મોટા મર્ચન્ટ પેમેન્ટને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી છે. સરકારનું કહેવું છે કે સામાન્ય નાના UPI વ્યવહારો પર કોઈ MDR લાગશે નહીં. નવી ફી વ્યવસ્થાનો હેતુ UPI વ્યવસ્થાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સાયબર સુરક્ષા અને ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમના સંચાલન સાથે જોડાયેલા ખર્ચને ટેકો આપવાનો છે.
નવી વ્યવસ્થામાં નાના વેપારીઓ માટે પણ કેટલીક છૂટછાટો રાખવામાં આવી છે. ચોક્કસ મર્યાદા સુધીના નાના મર્ચન્ટ્સના UPI પેમેન્ટને MDRમાંથી મુક્ત રાખવામાં આવ્યા છે. કેટલીક જરૂરી સેવાઓ માટે 0.4 ટકાના બદલે અલગ ફી માળખું પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. UPI ચાર્જના મુદ્દે રાજકીય ચર્ચા પણ શરૂ થઈ છે. વિપક્ષ દ્વારા સરકારના નિર્ણય પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. દલીલ કરવામાં આવી રહી છે કે હાલમાં MDRનો બોજ વેપારીઓ પર રહેશે, પરંતુ ભવિષ્યમાં તેનો પરોક્ષ બોજ ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે. સરકાર તરફથી જોકે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે ગ્રાહકો પાસેથી સીધો UPI ચાર્જ વસૂલવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો નથી.
હવે સમગ્ર મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ છે. અરજીમાં ₹2,000થી વધુના નિર્ધારિત UPI મર્ચન્ટ વ્યવહારો પર MDR લાગુ કરવાનો નિર્ણય રદ અથવા સ્થગિત કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. જો કોર્ટ આ માંગ સ્વીકારતી નથી તો વૈકલ્પિક રીતે નવી વ્યવસ્થા લાગુ કરતાં પહેલાં પારદર્શક પરામર્શ, સંબંધિત ડેટા જાહેર કરવા, તેની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવા અને નાના વેપારીઓ માટે જરૂરી સુરક્ષા પગલાં લેવા અપીલ કરવામાં આવી છે. આથી 15 ઓક્ટોબરથી લાગુ થનારી નવી UPI MDR વ્યવસ્થા હવે કાનૂની તપાસ હેઠળ આવી છે. એક તરફ નવી ફી વ્યવસ્થા દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને લાંબા ગાળે ટકાઉ બનાવવાનો ઉદ્દેશ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે બીજી તરફ અરજીમાં તેની કાનૂની પ્રક્રિયા, પારદર્શિતા અને વેપારીઓ તથા ગ્રાહકો પર સંભવિત અસર અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
