રક્ષાબંધન સહિતના તહેવારોની ઉજવણી વચ્ચે ઓગસ્ટ મહિનામાં દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ વધુ ઝડપથી વધ્યો છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ એટલે કે UPI દ્વારા કરવામાં આવેલા વ્યવહારોની સંખ્યા અને કુલ રકમ બંનેમાં જોરદાર વધારો નોંધાયો છે. ઓગસ્ટમાં UPI મારફતે કુલ 2,451 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા અને આ વ્યવહારોનું કુલ મૂલ્ય 29.82 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ આંકડો UPIના સતત વધતા ઉપયોગ અને દેશના લોકોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રત્યે વધી રહેલા વિશ્વાસને દર્શાવે છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI)ના આંકડા પ્રમાણે, ઓગસ્ટ 2026માં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા જુલાઈની સરખામણીમાં પણ વધી છે. જુલાઈમાં 2,366 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જ્યારે ઓગસ્ટમાં આ સંખ્યા વધીને 2,451 કરોડ થઈ ગઈ. એટલે કે માત્ર એક મહિનામાં જ ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. જૂનમાં 2,272 કરોડ અને મેમાં 2,320 કરોડ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન નોંધાયા હતા.
જો ગયા વર્ષના ઓગસ્ટ સાથે સરખામણી કરવામાં આવે તો UPIના ઉપયોગમાં વધુ મોટો ઉછાળો જોવા મળે છે. ઓગસ્ટ 2025માં UPI દ્વારા 1,963 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા. તેની સામે આ વર્ષે ઓગસ્ટમાં આ સંખ્યા 2,451 કરોડ થઈ છે. એટલે કે એક વર્ષમાં ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યામાં લગભગ 22 ટકાનો વધારો થયો છે. આ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે કે UPI હવે માત્ર શહેરો પૂરતું મર્યાદિત ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમ રહ્યું નથી, પરંતુ દેશના નાના શહેરો, વેપારીઓ અને સામાન્ય લોકોના રોજિંદા વ્યવહારોનો પણ મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયું છે. ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા ઉપરાંત UPI દ્વારા થયેલા વ્યવહારોની કુલ રકમમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ઓગસ્ટમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનનું કુલ મૂલ્ય 29.82 લાખ કરોડ રૂપિયા રહ્યું હતું. ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં આ મૂલ્ય 24.85 લાખ કરોડ રૂપિયા હતું. એટલે કે એક વર્ષમાં UPI દ્વારા થતી લેવડદેવડના કુલ મૂલ્યમાં લગભગ 20 ટકાનો વધારો થયો છે.
જોકે ઓગસ્ટનો આંકડો અગાઉ નોંધાયેલા સર્વોચ્ચ સ્તરની થોડો નીચે રહ્યો છે. મે અને જુલાઈ 2026માં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનનું કુલ મૂલ્ય આશરે 29.9 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચ્યું હતું. આમ, ઓગસ્ટમાં 29.82 લાખ કરોડ રૂપિયાનું ટ્રાન્ઝેક્શન થયું હોવા છતાં UPI વ્યવહારોનું કુલ મૂલ્ય ફરી એક વખત રેકોર્ડની નજીક રહ્યું છે. બીજી તરફ ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યાએ 2,451 કરોડ સાથે નવો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે. ઓગસ્ટમાં રક્ષાબંધન સહિતના તહેવારો હોવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટમાં થયેલા આ વધારાને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. તહેવારો દરમિયાન લોકો એકબીજાને ભેટ-સોગાદો મોકલે છે, ઓનલાઇન ખરીદી કરે છે, બહાર ખાણીપીણી કરે છે અને પરિવાર તથા મિત્રો વચ્ચે પૈસાની લેવડદેવડ પણ વધે છે. આવા નાના-મોટા વ્યવહારોમાં UPIનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં થતો હોવાથી તહેવારોની સિઝન દરમિયાન ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા વધવામાં મદદ મળી હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.
ખાસ કરીને વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P ટ્રાન્સફરમાં પણ વધારો થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરિવારના સભ્યોને પૈસા મોકલવાથી લઈને મિત્રો સાથે બિલની રકમ વહેંચવા સુધીના અનેક નાના વ્યવહારો હવે રોકડના બદલે મોબાઇલથી થવા લાગ્યા છે. આ બદલાવ UPIના સતત વધતા ઉપયોગ પાછળનું એક મહત્વનું કારણ છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી UPI ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા અને કુલ મૂલ્ય બંનેમાં સતત મજબૂતી જોવા મળી રહી છે. લોકોના રોજિંદા જીવનમાં UPIની સ્વીકૃતિ એટલી વધી ગઈ છે કે ચા-નાસ્તાથી લઈને મોટી ખરીદી સુધીના વ્યવહારો માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. નાના વેપારીઓ અને સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સથી લઈને મોટા સ્ટોર્સ અને ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ સુધી UPI પેમેન્ટ હવે સામાન્ય બની ગયું છે.
UPIની સફળતા માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળતી નથી. ભારતીય ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ પોતાની ઓળખ બનાવી રહી છે. હાલમાં વિશ્વના 11 દેશોમાં UPI આધારિત પેમેન્ટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. તાજેતરમાં ઉઝબેકિસ્તાન પણ આ યાદીમાં જોડાયું છે. આ ઉપરાંત સિંગાપુર, યુએઈ, ફ્રાન્સ, મોરિશિયસ, નેપાળ, ભૂતાન, કતાર, શ્રીલંકા, કમ્બોડિયા અને ગ્રીસ જેવા દેશોમાં પણ UPIનો ઉપયોગ અથવા સ્વીકાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. વિદેશોમાં UPIનો ઉપયોગ વધવાથી ભારતીય પ્રવાસીઓ અને વેપારીઓ માટે પણ ડિજિટલ પેમેન્ટ વધુ સરળ બની રહ્યું છે. ભારતની બહાર પણ ભારતીય ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમનો વિસ્તાર થવો એ દેશના ફિનટેક ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ માનવામાં આવે છે. UPIની સરળતા, ઝડપી પેમેન્ટ અને બેંક ખાતા સાથે સીધા જોડાણ જેવી સુવિધાઓને કારણે તેની લોકપ્રિયતા વધી છે.
UPIની શરૂઆત 25 ઓગસ્ટ 2016ના રોજ થઈ હતી. શરૂઆતના સમયમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ મર્યાદિત હતો, પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં તેમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2016-17માં UPI મારફતે થયેલા વ્યવહારોનું કુલ મૂલ્ય માત્ર 0.07 લાખ કરોડ રૂપિયા હતું. તેની સામે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં આ આંકડો વધીને આશરે 314 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયો. એટલે કે લગભગ એક દાયકામાં UPI વ્યવહારોના કુલ મૂલ્યમાં હજારો ગણો વધારો થયો છે. આ વૃદ્ધિ માત્ર આંકડાઓમાં થયેલો વધારો નથી, પરંતુ દેશમાં પેમેન્ટ કરવાની રીતમાં આવેલા મોટા પરિવર્તનનું ઉદાહરણ છે. અગાઉ રોજિંદી ખરીદી માટે લોકો રોકડ પર વધુ આધાર રાખતા હતા, જ્યારે હવે મોબાઇલ ફોનથી થતી ચુકવણી સામાન્ય બની ગઈ છે. QR કોડ સ્કેન કરીને થતી ચુકવણી ખાસ કરીને નાના વેપારીઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી બની છે. ગ્રાહક પાસે રોકડ ન હોય તો પણ તે તરત જ પેમેન્ટ કરી શકે છે અને વેપારીને પણ પૈસા સીધા બેંક ખાતામાં મળી જાય છે.
ઓગસ્ટના આંકડા એ પણ દર્શાવે છે કે તહેવારોની સિઝન અને વધતી ડિજિટલ સ્વીકૃતિ સાથે UPIનો ઉપયોગ સતત નવા સ્તરે પહોંચી રહ્યો છે. ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા 2,451 કરોડ સુધી પહોંચવી અને કુલ મૂલ્ય 29.82 લાખ કરોડ રૂપિયા રહેવું એ ભારતીય ડિજિટલ અર્થતંત્ર માટે મોટો આંકડો છે. આવનારા સમયમાં ઓનલાઇન ખરીદી, ડિજિટલ સેવાઓ અને સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ વધશે તેમ UPI આધારિત પેમેન્ટમાં પણ વધુ વધારો થવાની શક્યતા છે.
