UPI વપરાશકર્તાઓ માટે સરકારે મોટો નિર્ણય લીધો છે. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P વ્યવહારો માટે UPI સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે. વ્યવહારની રકમ કેટલી પણ હોય, તેના પર કોઈ MDR એટલે કે Merchant Discount Rate વસૂલવામાં આવશે નહીં. જોકે, વ્યક્તિથી વેપારી એટલે કે P2M વ્યવહારોમાં 2,000થી વધુની ચુકવણી પર 0.4 ટકાનો MDR લાગુ કરવામાં આવશે. સાથે જ ₹75,000 કે તેથી વધુના મોટા વ્યવહારો માટે MDR પ્રતિ વ્યવહાર મહત્તમ 300 સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારે 14 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007 હેઠળ નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યું હતું. આ સુધારા દ્વારા સરકારને ચોક્કસ ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ પદ્ધતિઓ માટે શુલ્ક ન વસૂલવાની વ્યવસ્થા નક્કી કરવાની કાનૂની સત્તા મળે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ડિજિટલ પેમેન્ટને સામાન્ય લોકો માટે સસ્તું અને પારદર્શક રાખવાનો છે. આ નિર્ણય બાદ NPCIએ 15 સપ્ટેમ્બરે UPIના નવા માળખા અંગે વિગતવાર પરિપત્ર જાહેર કર્યો છે.
નવા નિયમો પ્રમાણે વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P વ્યવહારો પર કોઈપણ પ્રકારનો ચાર્જ લાગશે નહીં. વ્યવહારની રકમ નાની હોય કે મોટી, ગ્રાહકને UPI પેમેન્ટ માટે MDR ચૂકવવો પડશે નહીં. હાલમાં કુલ UPI વ્યવહારોમાં વોલ્યુમની દૃષ્ટિએ P2P વ્યવહારોનો હિસ્સો લગભગ 37 ટકા અને કુલ મૂલ્યની દૃષ્ટિએ લગભગ 70 ટકા છે. એટલે કે UPIનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ વ્યક્તિગત લેવડદેવડ સાથે જોડાયેલો છે અને આ વ્યવહારોને નવા MDR માળખાથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ, વ્યક્તિથી વેપારી એટલે કે P2M વ્યવહારો માટે નવી ફી વ્યવસ્થા નક્કી કરવામાં આવી છે. 2,000થી વધુના P2M વ્યવહારો પર 0.4 ટકાનો MDR લાગુ થશે. આ રકમ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા બેંકો, એપ પ્રોવાઇડર્સ અને અન્ય ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચાશે. જોકે, મોટા વ્યવહારો પર MDR સતત વધતો ન જાય તે માટે મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ₹75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારમાં પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન મહત્તમ 300 MDR લેવામાં આવશે.
કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોને આ નિયમોમાં અલગ રાહત આપવામાં આવી છે. રેલવે, ટેલિકોમ, વીમા, પેટ્રોલ-ડીઝલ અને કૃષિ ઇનપુટ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં 2,000થી વધુના વ્યવહારો પર ટકાવારીના બદલે માત્ર 5નો ફ્લેટ MDR લાગશે. આ ક્ષેત્રોમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ડિજિટલ પેમેન્ટ કરે છે અને કેટલાક ક્ષેત્રોમાં નફાનું પ્રમાણ પણ ઓછું હોય છે. તેથી આ વ્યવસ્થાથી વેપારીઓ અને સેવા પ્રદાતાઓ માટે પેમેન્ટ ખર્ચ વધુ સ્થિર રહેવાની શક્યતા છે. આ કેટેગરીમાં આવતા વ્યવહારો UPIના P2M વોલ્યુમમાં લગભગ 17 ટકા અને વેપારી વ્યવહારોના કુલ મૂલ્યમાં લગભગ 46 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.
કેપિટલ માર્કેટ સાથે જોડાયેલા વ્યવહારો માટે પણ અલગ દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, સિક્યોરિટીઝ, સ્ટોક બ્રોકર્સ અને ડીલર્સને કરવામાં આવતી UPI ચુકવણી પર 0.02 ટકાનો MDR લાગશે. જોકે, આ વ્યવહાર માટે પણ પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન મહત્તમ MDR 300 રાખવામાં આવ્યો છે. આ ઓછો દર રિટેલ રોકાણકારોને ઔપચારિક નાણાકીય બજારોમાં ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. નાના વેપારીઓ માટે સરકારે ખાસ વ્યવસ્થા યથાવત રાખી છે. P2PM કેટેગરી હેઠળ UPI QR કોડ દ્વારા દર મહિને 1 લાખ સુધીની રકમ મેળવતા નાના વેપારીઓને તમામ વ્યવહારો પર શૂન્ય MDRનો લાભ મળતો રહેશે. આ વ્યવસ્થાનો ખાસ ફાયદો નાના દુકાનદારો, સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ અને અન્ય નાના વેપારીઓને થશે. તેનો હેતુ નાના અને અસંગઠિત વેપારીઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં વધુ જોડવાનો છે.
નવા માળખામાં ગ્રાહકો માટે કેટલીક સુરક્ષાની જોગવાઈઓ પણ કરવામાં આવી છે. UPI એપ પ્રોવાઇડર્સને પ્લેટફોર્મ ફી અથવા છુપા ચાર્જ વસૂલવાની મંજૂરી નહીં હોય. આ ઉપરાંત બેંકોને પણ ખાતરી કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે વેપારીઓ UPI પેમેન્ટનો MDR ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલ ન કરે. એટલે કે ગ્રાહક પાસેથી UPI દ્વારા ચુકવણી કરવા બદલ અલગથી MDR અથવા કોઈ અન્ય છુપો ચાર્જ લેવામાં ન આવે. સામાન્ય વ્યક્તિ માટે UPIના મફત ઉપયોગ પર કોઈ માસિક ક્વોટા કે વોલ્યુમ મર્યાદા પણ રાખવામાં આવી નથી. એટલે કે મફત UPI વ્યવહારો માટે દર મહિને કેટલા ટ્રાન્ઝેક્શન કરી શકાય તેની કોઈ અલગ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. બેંકો અને NPCI દ્વારા નક્કી કરવામાં આવતી દૈનિક ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા અલગ બાબત છે. વ્યવહારની કેટેગરી પ્રમાણે ₹1 લાખથી 5 લાખ સુધીની મર્યાદા હોઈ શકે છે, પરંતુ આ મર્યાદા સુરક્ષા અને જોખમ નિયંત્રણ માટે છે, કોઈ વેપારી ચાર્જ વસૂલવા માટે નથી.
નવા MDR માળખાની સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે તેની અસર UPIના મોટા ભાગના વેપારી વ્યવહારો પર નહીં પડે. ઉપલબ્ધ ડેટા પ્રમાણે માત્ર લગભગ 4 ટકા વેપારી વ્યવહારો MDRના નવા નિયમોથી પ્રભાવિત થશે. તેનું કારણ એ છે કે મોટાભાગના વ્યવહારો 2,000થી નીચેના છે અથવા P2PMની શૂન્ય-MDR કેટેગરીમાં આવે છે. આથી નાના દુકાનદારો અને માઇક્રો બિઝનેસ પર નવા ચાર્જનો મોટો બોજ ન આવે તે માટે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. UPIના વધુ વિસ્તરણ માટે નવા માળખામાં એક સમર્પિત ફંડ બનાવવાની પણ જોગવાઈ છે. કુલ MDR કલેક્શનમાંથી 5 ટકા રકમ નાના વેપારીઓમાં UPIનો ઉપયોગ વધારવા માટેના ફંડમાં જશે. આ ફંડનો ઉપયોગ UPI સ્વીકારતા નાના વેપારીઓની સંખ્યા વધારવા, ડિજિટલ પેમેન્ટનો સતત ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવા અને નાના ઉદ્યોગોને ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં વધુ મજબૂત રીતે જોડવા માટે કરવામાં આવશે.
સરકારનું માનવું છે કે આ નવી વ્યવસ્થા UPIને લાંબા ગાળે વધુ ટકાઉ બનાવવામાં મદદ કરશે. એક તરફ સામાન્ય વ્યક્તિ માટે P2P UPI વ્યવહાર સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે, જ્યારે બીજી તરફ મોટા મૂલ્યના વેપારી વ્યવહારોમાંથી પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને આવક મળશે. આ આવકનો એક હિસ્સો નાના વેપારીઓમાં UPIનો વ્યાપ વધારવા માટે ઉપયોગમાં લેવાશે. આ નિર્ણય નાણાકીય બાબતો અંગેની સંસદીય સ્થાયી સમિતિની ભલામણ સાથે પણ જોડાયેલો છે. સમિતિએ પોતાના 32મા અહેવાલમાં UPI ઇકોસિસ્ટમને લાંબા ગાળે નાણાકીય રીતે સ્થિર બનાવવા માટે યોગ્ય આવકનું માળખું ઊભું કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. નવા MDR માળખા દ્વારા સરકાર એક તરફ UPIને સામાન્ય લોકો માટે મફત અને સરળ રાખવા માંગે છે, તો બીજી તરફ મોટા વેપારી વ્યવહારોમાંથી આવક ઊભી કરીને સમગ્ર ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને ટકાઉ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આ રીતે નવા નિયમોનો સીધો અર્થ એ છે કે સામાન્ય વ્યક્તિથી વ્યક્તિની UPI ચુકવણી પર કોઈ ચાર્જ નહીં આવે. નાના વેપારીઓ માટે પણ શૂન્ય-MDRની વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે. જ્યારે ₹2,000થી વધુના મોટા વેપારી વ્યવહારો પર MDR લાગશે. સરકારનો દાવો છે કે આ માળખાથી મોટાભાગની UPI ચુકવણીઓ મફત રહેશે અને સાથે દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટના વિસ્તરણ માટે જરૂરી નાણાકીય માળખું પણ ઊભું થશે.
UPI, DigitalPayments, MDR, NPCI, OnlinePayments
