દિલ્હીના ઈન્દિરા ગાંધી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર સુરક્ષામાં ચૂકનો મામલો સામે આવ્યો છે, જેનાથી મુસાફરોની દેખરેખ અને ઈમિગ્રેશન વ્યવસ્થા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. ઈટાલીના ત્રણ નાગરિકો ફરજિયાત ઈમિગ્રેશન તપાસ કરાવ્યા વિના જ ભારતથી રવાના થઈ ગયા. આ ઘટના બાદ નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે એર ઈન્ડિયાને કારણદર્શક નોટિસ (show-cause notice) ફટકારી છે. ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ મંત્રાલયે એર ઈન્ડિયાના સીઈઓ (CEO)ને નોટિસ મોકલીને પૂછ્યું હતું કે આ ગંભીર ચૂક બદલ એરલાઈન સામે કાર્યવાહી કેમ ન કરવી જોઈએ. એર ઈન્ડિયાને નોટિસનો જવાબ આપવા માટે સાત દિવસનો સમય આપવામાં આવ્યો છે.
વાસ્તવમાં શું બન્યું?
આ ઘટના ૩-૪ સપ્ટેમ્બરની રાત્રે બની હતી. ત્રણેય મુસાફરો અમૃતસરથી એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટ AI-1115 દ્વારા દિલ્હી પહોંચ્યા હતા. આ ફ્લાઈટ ‘હબ-એન્ડ-સ્પોક’ મોડલ હેઠળ કાર્યરત છે, જેમાં મુસાફરો કનેક્ટિંગ આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઈટ પકડવા માટે નાના શહેરથી મુખ્ય એરપોર્ટ સુધી મુસાફરી કરે છે. આ ફ્લાઈટ રાત્રે લગભગ ૧૨:૫૦ વાગ્યે દિલ્હી એરપોર્ટ પર આવી પહોંચી હતી. તેના લગભગ એક કલાક બાદ, એટલે કે રાત્રે ૧:૪૫ વાગ્યે, ત્રણેય મુસાફરો લુફ્થાન્સાની ફ્લાઈટ LH-763 દ્વારા મ્યુનિક જવા રવાના થયા. સમસ્યા એ હતી કે ભારત છોડતા પહેલા આ ત્રણેય વ્યક્તિઓએ ફરજિયાત ઈમિગ્રેશન તપાસ કરાવી ન હતી.
ભૂલ ક્યાં થઈ?
મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર ‘હબ-એન્ડ-સ્પોક’ કામગીરીમાં સામાન્ય રીતે મુસાફરો માટે બે પ્રકારના બોર્ડિંગ પાસ હોય છે: ‘D’ (ડોમેસ્ટિક/આંતરિક) અને ‘I’ (ઇન્ટરનેશનલ/આંતરરાષ્ટ્રીય). આ ત્રણ મુસાફરોને અમૃતસર-દિલ્હી મુસાફરી માટે ‘D’ બોર્ડિંગ પાસ આપવામાં આવ્યા હતા જેનો અર્થ છે કે સિસ્ટમે તેમને સ્થાનિક મુસાફરો તરીકે ગણ્યા હતા તેમ છતાં તેમને અમૃતસરમાં જ મ્યુનિક જતી લુફ્થાન્સા ફ્લાઈટ માટે પણ બોર્ડિંગ પાસ આપવામાં આવ્યા હતા. મંત્રાલયનું કહેવું છે કે નિર્ધારિત સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP)માં આવા ત્રીજા બોર્ડિંગ પાસ માટે કોઈ જોગવાઈ નથી. અહીં જ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ભૂલ થઈ હતી.
દિલ્હી આગમન સમયે આ મુસાફરોને સ્થાનિક મુસાફરોના રૂટ પરથી હટાવીને ઈમિગ્રેશન વિસ્તાર તરફ વાળવા જોઈતા હતા. ભારત છોડતા પહેલા તેમણે ઈમિગ્રેશન ક્લિયરન્સ કરાવવું જરૂરી હતું પરંતુ તેમ થયું નહીં. ગેટ નંબર ૩૯ પરથી ઈમિગ્રેશન વિસ્તાર તરફ મોકલવાને બદલે, ત્રણેય મુસાફરોને ‘ઇન્ટરનેશનલ-ટુ-ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાન્સફર એરિયા’માં લઈ જવામાં આવ્યા હતા. ત્યાંથી તેઓ સીધા જ પ્રસ્થાન વિસ્તાર (departure area) તરફ ગયા અને મ્યુનિક જતી ફ્લાઇટમાં સવાર થયા. વાસ્તવમાં તેઓ તે સ્થળ સુધી ક્યારેય પહોંચ્યા જ નહીં જ્યાં તેમની ઇમિગ્રેશન તપાસ થવાની હતી.
આ ચૂક કેવી રીતે ધ્યાનમાં આવી?
મંત્રાલયની નોટિસમાં પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે કે મુસાફરોના પ્રસ્થાન પહેલાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયાઓ (પ્રોટોકોલ) દ્વારા આ ભૂલ કેમ પકડાઈ નહીં. આ બાબત બાદમાં મેન્યુઅલ રિકોન્સિલિએશન (માહિતીના મેળાપણાની ચકાસણી) પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્રકાશમાં આવી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફર ઇમિગ્રેશન ક્લિયરન્સ વિના દેશ છોડી ન જાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે બનાવવામાં આવેલી સિસ્ટમ નિષ્ફળ ગઈ અને આ ચૂક માત્ર ત્યારપછીની સમીક્ષા દરમિયાન જ જાણવા મળી.
એર ઈન્ડિયાએ 7 દિવસમાં જવાબ આપવો પડશે
નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે એર ઈન્ડિયાને સ્પષ્ટતા કરવા કહ્યું છે કે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર્સ (SOPs)નું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ રહેવા અને યોગ્ય સાવચેતી ન રાખવા બદલ તેમની સામે કાર્યવાહી કેમ ન કરવી જોઈએ. નોટિસ મળ્યાના સાત દિવસની અંદર એરલાઇને તેનો જવાબ રજૂ કરવો જરૂરી છે. નોટિસમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે જો નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં જવાબ આપવામાં નહીં આવે તો એવું માનવામાં આવશે કે એર ઈન્ડિયા પાસે આ બાબતે કોઈ સ્પષ્ટતા નથી. ત્યારબાદ ઉપલબ્ધ રેકોર્ડ્સના આધારે વહીવટી અને નિયમનકારી કાર્યવાહી અંગે નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
મંત્રાલયે એર ઈન્ડિયા સમક્ષ અનેક પ્રશ્નો રજૂ કર્યા
આ નોટિસ સમગ્ર ઘટના અંગેના પ્રશ્નોની શ્રેણીના જવાબો માંગે છે. ઉદાહરણ તરીકે ‘D’ બોર્ડિંગ પાસ ધરાવતા મુસાફરો ‘ઇન્ટરનેશનલ-ટુ-ઇન્ટરનેશનલ’ વિસ્તારમાં કેવી રીતે પહોંચ્યા? બોર્ડિંગ પાસની તપાસ કર્યા પછી મુસાફરોને અલગ કેમ કરવામાં ન આવ્યા? અમૃતસરમાં હોવા છતાં તેમને આગળની લુફ્થાન્સા ફ્લાઇટ માટે બોર્ડિંગ પાસ કેમ આપવામાં આવ્યા? મુસાફરોને સંભાળવા અને તેમને લઈ જવાની જવાબદારી ધરાવતા એર ઈન્ડિયા અને SATSના કર્મચારીઓની ભૂમિકા શું હતી? ઘટના સમયે નોડલ ઓફિસર અને મોનિટરિંગ ટીમ ક્યાં હતા અને દિલ્હી એરપોર્ટ પર સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરોની ફરજિયાત રિકોન્સિલિએશન (મેળાપણાની ચકાસણી) પ્રક્રિયા સમયસર કેમ ન થઈ શકી?
