કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે મુંબઈમાં એક પત્રકાર પરિષદમાં જાહેરાત કરી હતી કે ૨૦૨૯ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં ‘સમાન નાગરિક સંહિતા’ (UCC) લાગુ કરવામાં આવશે. શાહે કહ્યું, “અમે કેટલાક રાજ્યોમાં UCC લાગુ કર્યું છે. મને વિશ્વાસ છે કે ૨૦૨૯ પહેલાં ભાજપની આગેવાની હેઠળના NDA શાસિત તમામ ૨૧ રાજ્યોમાં UCC લાગુ કરવામાં આવશે.” આ જાહેરાત એવા સમયે કરવામાં આવી છે જ્યારે ઉત્તરાખંડ દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે જ્યાં UCC લાગુ કરવામાં આવ્યું છે અને ગુજરાત, આસામ તથા મધ્યપ્રદેશે આ અંગેનું બિલ પસાર કરી દીધું છે. મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ, રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢ જેવા રાજ્યોમાં ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી છે. જોકે આની સાથે ત્રણ મુખ્ય પ્રશ્નો પણ ઉભા થયા છે: જો UCC આટલું આવશ્યક છે તો તેને સમગ્ર દેશમાં એકસાથે કેમ લાગુ કરવામાં નથી આવી રહ્યું? કેન્દ્ર સરકાર પોતે આવું કેમ કરી શકતી નથી? અને તેની શું અસર થશે?
સમગ્ર દેશમાં UCC કેમ નહીં? બંધારણીય અવરોધ
આનો મુખ્ય જવાબ બંધારણની કલમ ૪૪માં રહેલો છે. કલમ ૪૪ જણાવે છે કે રાજ્ય ભારતના સમગ્ર પ્રદેશમાં નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે. જોકે આ કલમ ‘રાજ્યની નીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો’ (DPSP)નો ભાગ છે જેને કલમ ૩૭ હેઠળ અદાલતો દ્વારા ફરજિયાતપણે લાગુ કરાવી શકાતા નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો બંધારણ સરકારોને UCC ઘડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે ખરું પરંતુ તે તેમને તેમ કરવા માટે કાયદાકીય રીતે ફરજ પાડતું નથી.
બીજી મુખ્ય જટિલતા એ છે કે લગ્ન, છૂટાછેડા, દત્તક વિધાન, ભરણપોષણ, ઉત્તરાધિકાર અને વારસા જેવા વિષયો ‘સમવર્તી સૂચિ’ (Concurrent List)ની એન્ટ્રી 5 હેઠળ આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓ બંનેને આ બાબતો પર કાયદા બનાવવાની સત્તા છે. આ બંધારણીય જોગવાઈને કારણે જ ઉત્તરાખંડ ૨૦૨૪માં રાજ્ય-સ્તરીય UCC લાગુ કરનારું પ્રથમ રાજ્ય બની શક્યું.
તો પછી કેન્દ્ર સરકાર સમગ્ર દેશ માટે સીધી રીતે UCC કેમ લાગુ કરતી નથી?
આનો જવાબ રાજકીય ગણિતમાં રહેલો છે. NDAમાં જનતા દળ (યુનાઈટેડ) જેવા સહયોગી પક્ષોનો સમાવેશ થાય છે જેમણે UCCનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો છે. જ્યારે શાહે આ જાહેરાત કરી ત્યારે JDUના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ અને ધારાસભ્ય શ્યામ રજકે તરત જ કહ્યું, “અમે તેને લાગુ થવા દઈશું નહીં.” વધુમાં બિહાર, ઓડિશા અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ગઠબંધન ભાગીદારોની સરકારો છે જેઓ રાષ્ટ્રીય સ્તરે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) દાખલ કરવા માટે સંમત થશે નહીં.
પરિણામે ભાજપે રાષ્ટ્રીય કાયદાના માર્ગને છોડીને રાજ્ય-વાર વ્યૂહરચના અપનાવી છે. આ બાબતે કટાક્ષ કરતા કોંગ્રેસના નેતા પી. ચિદમ્બરમે ટિપ્પણી કરી હતી કે કાયદાના પ્રથમ વર્ષના વિદ્યાર્થીને પણ ખબર હોય છે કે સંસદમાં કાયદાકીય સુધારા વિના UCC દાખલ કરી શકાતું નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો કેન્દ્રમાં સર્વસંમતિ સાધી શકાઈ ન હોવાથી જ ભાજપે રાજ્યો દ્વારા તબક્કાવાર રીતે UCC લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
અત્યાર સુધી ક્યાં લાગુ કરવામાં આવ્યું છે?
સમગ્ર દેશમાં UCCની સ્થિતિ હાલમાં મિશ્ર છે. ઉત્તરાખંડે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં પ્રથમ UCC કાયદો પસાર કર્યો અને જાન્યુઆરી ૨૦૨૫થી તેનો અમલ શરૂ કર્યો. તે એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જ્યાં UCC સંપૂર્ણપણે અમલમાં છે. ગુજરાત વિધાનસભાએ સાત કલાકથી વધુ સમય સુધી ચાલેલી લાંબી ચર્ચા બાદ માર્ચ ૨૦૨૬માં UCC બિલ પસાર કર્યું, જેમાં મોટાભાગે ઉત્તરાખંડના કાયદા જેવી જ જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
આસામ મે ૨૦૨૬માં UCC બિલ પસાર કરનારું પ્રથમ ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્ય બન્યું જેમાં મુખ્યમંત્રી હિમંતા બિસ્વા સરમાએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે આદિવાસી સમુદાયો અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ (Sixth Schedule) હેઠળના વિસ્તારો તેના દાયરાની બહાર રહેશે. મધ્ય પ્રદેશે જુલાઈ ૨૦૨૬માં UCC લાગુ કર્યું. જોકે ગુજરાત, આસામ અને મધ્ય પ્રદેશ હાલમાં રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી અને સત્તાવાર જાહેરનામાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ, રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢમાં મુસદ્દા સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી છે પરંતુ હજુ સુધી બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યા નથી. આનો અર્થ એ છે કે ૨૦૨૯ના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવા માટે ભાજપે આગામી ત્રણ વર્ષમાં વધુ ૧૭ રાજ્યોમાં UCC લાગુ કરવું પડશે.
