કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા UPIના મોટા વ્યવહારો પર ચાર્જ લાગુ કરવાની જાહેરાત બાદ આ મુદ્દે ચર્ચા તેજ બની છે. એક તરફ ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવાની નીતિ અને બીજી તરફ UPI વ્યવહારો પર ચાર્જ વસૂલવાનો નિર્ણય ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ દરમિયાન નીતિ આયોગના વાઇસ ચેરમેન અશોક કુમાર લાહિરીએ આ નિર્ણયને લઈને પોતાનું વ્યક્તિગત મંતવ્ય રજૂ કર્યું છે. તેમણે કહ્યું કે સરકાર દરેક પ્રકારની સેવા લાંબા સમય સુધી મફતમાં આપી શકે નહીં અને વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે કેટલાક ખર્ચ ઉઠાવવાની ટેવ પાડવી પડશે.
અશોક કુમાર લાહિરીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ તેમનું વ્યક્તિગત મંતવ્ય છે અને તેને નીતિ આયોગના સત્તાવાર વલણ તરીકે જોવું જોઈએ નહીં. તેમણે સરકારની આવક અને સબસિડીના મુદ્દાને સમજાવતા કહ્યું કે સરકાર દરેક લેણ-દેણ પર અનિશ્ચિત સમય સુધી સબસિડી આપી શકે નહીં. પોતાની વાત સમજાવવા માટે તેમણે ચાણક્ય નીતિનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તેમના કહેવા પ્રમાણે, રાજાએ પ્રજા પાસેથી કર એવી રીતે વસૂલવો જોઈએ કે જેમાં લોકો પર એકસાથે મોટો બોજ ન પડે. તેમણે આ માટે ભમરાનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું, જે ફૂલને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના ધીમે ધીમે મધ એકઠું કરે છે.
UPI ચાર્જ અંગે વાત કરતાં તેમણે 100 રૂપિયાના વ્યવહાર પર લાગતા 40 પૈસાના ચાર્જનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે આ રકમને સામાન્ય ચાર્જ ગણાવી અને અન્ય બેન્કિંગ સેવાઓ સાથે તેની સરખામણી કરી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે આવી નાની રકમ ચૂકવવાથી કોઈ મોટી મુશ્કેલી ઊભી થતી નથી, પરંતુ ડિજિટલ પેમેન્ટની વ્યવસ્થા જાળવવા માટે તેના ખર્ચને પણ સમજવો જરૂરી છે. હાલમાં સરકાર UPIના મોટા વેપારી વ્યવહારો પર MDR લાગુ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. 15 ઑક્ટોબરથી વેપારીઓને કરવામાં આવતા 2,000 રૂપિયાથી વધુના UPI પેમેન્ટ પર 0.4 ટકા શુલ્ક લાગુ થવાનું છે. જોકે, 2,000 રૂપિયા સુધીના UPI વ્યવહારો પર કોઈ ચાર્જ નહીં લાગે. આ ચાર્જ ગ્રાહકો પાસેથી સીધો વસૂલવાનો નહીં પરંતુ વેપારીઓ તરફથી ચૂકવવાનો રહેશે.
આ નિર્ણયને લઈને વેપારીઓ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ખાસ કરીને ઓછા માર્જિન પર કામ કરતા વેપારીઓ માટે દરેક વ્યવહાર પર વધતો ખર્ચ કેટલો અસરકારક રહેશે તે અંગે સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. બીજી તરફ, UPI જેવી ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થાના સંચાલન અને માળખાકીય ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને ચાર્જની જરૂરિયાત અંગે પણ દલીલો થઈ રહી છે. આ દરમિયાન સરકારના નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જનહિત અરજી પણ દાખલ કરવામાં આવી છે. વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં 14 સપ્ટેમ્બરની નોટિફિકેશન અને MDRની વ્યવસ્થાને પડકારવામાં આવી છે.
અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ વ્યવસ્થા મનસ્વી અને ભેદભાવપૂર્ણ છે. સાથે જ ઓછા માર્જિન પર કામ કરતા વેપારીઓ પર વધારાનો નાણાકીય બોજ પડી શકે છે અને તેની અસર ગ્રાહકો પર પણ થઈ શકે છે. અરજીમાં એવી પણ આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે UPI વ્યવહારો પર ચાર્જ લાગવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટના ઉપયોગને અસર થઈ શકે છે. આ રીતે એક તરફ UPIને દેશની ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થાનું મહત્વનું માધ્યમ માનવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ તેની પાછળ થતા ખર્ચ અને તેને કેવી રીતે વહન કરવો તે મુદ્દે ચર્ચા ચાલી રહી છે. હવે સરકારના ચાર્જ અંગેના નિર્ણય સામે થયેલી કાનૂની પડકારની પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી થવાની છે.
