હિમાલયમાં ઝડપથી બદલાઈ રહેલી પર્યાવરણીય સ્થિતિ ભારત માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની રહી છે. તાજેતરના એક અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે કે હિમાલયના ગ્લેશિયર અગાઉની સરખામણીએ વધુ ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. છેલ્લા એક દાયકાની સરખામણીમાં ગ્લેશિયર પીગળવાની ગતિમાં લગભગ 65 ટકાનો વધારો નોંધાયો હોવાનું અભ્યાસમાં જણાવાયું છે. આ સ્થિતિ માત્ર પર્યાવરણ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ પાણીની સુરક્ષા, ખેતી, રોજગાર, અર્થવ્યવસ્થા અને પહાડી વિસ્તારોમાં વસતા લાખો લોકોના જીવન પર પણ અસર કરી શકે છે.
ગ્લેશિયર પીગળવાની પાછળ બ્લેક કાર્બન પણ કારણ
અભ્યાસ મુજબ હિમાલયના ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળવા પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર છે, જેમાં બ્લેક કાર્બનને એક મહત્વપૂર્ણ કારણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. વાતાવરણમાં રહેલા આ કણો બરફ અને હિમ પર જમા થાય ત્યારે સૂર્યની ગરમી વધુ શોષાય છે. પરિણામે બરફ ઝડપથી ઓગળવાની પ્રક્રિયા તેજ બની શકે છે.આ અભ્યાસ Sustainability Advisory Firm Systemiq દ્વારા Integrated Mountain Initiative, International Centre for Integrated Mountain Development અને ભારતના G.B. Pant National Institute of Himalayan Environment સાથે મળીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. અભ્યાસમાં હિમાલય અને હિંદુ કુશ-હિમાલય વિસ્તારની બદલાતી સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
‘પીક વોટર’ પછી પાણીની અછતનો ખતરો
ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળવાથી શરૂઆતમાં નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ વધી શકે છે. પરંતુ એક તબક્કા બાદ જ્યારે ગ્લેશિયરનો જથ્થો નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે ત્યારે નદીઓને મળતા પાણીમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા રહે છે. આ સ્થિતિને ‘પીક વોટર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.અર્થાત્, ગ્લેશિયર પીગળવાની પ્રક્રિયા ચોક્કસ તબક્કે નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ મહત્તમ સ્તરે પહોંચાડે છે, પરંતુ ત્યારબાદ ગ્લેશિયર નાના થતાં પાણીનો પુરવઠો ઘટી શકે છે. આ કારણે લાંબા ગાળે પીવાનું પાણી, સિંચાઈ અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
ગ્લેશિયલ તળાવો પણ વધારી રહ્યા છે જોખમ
ગ્લેશિયર પાછળ હટતા જાય ત્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયલ તળાવો બની રહ્યા છે. આ તળાવો ઘણી વખત બરફ, કાંકરા અને ઢીલી ચટ્ટાનોના કુદરતી અવરોધથી અટકેલા હોય છે. જો આવા તળાવોમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે અથવા કુદરતી અવરોધ તૂટી જાય તો નીચેની ખીણોમાં અચાનક પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.આ ખીણોમાં લાખો લોકો વસવાટ કરે છે. તેથી ગ્લેશિયર પીગળવાની પ્રક્રિયા માત્ર પહાડી પર્યાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ માનવ વસાહતો માટે પણ જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
હિંદુ કુશ-હિમાલય વિસ્તારમાં હજારો ગ્લેશિયર
હિંદુ કુશ-હિમાલય વિસ્તાર અફઘાનિસ્તાનથી લઈને મ્યાનમાર સુધીના આઠ દેશોમાં ફેલાયેલો વિશાળ પર્વતીય વિસ્તાર છે. અભ્યાસ મુજબ આ સમગ્ર વિસ્તારમાં અંદાજે 40 હજાર ગ્લેશિયર છે. જોકે જમીન પર નિયમિત રીતે માત્ર 21 ગ્લેશિયરની જ દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.આ સ્થિતિમાં ગ્લેશિયર અને ગ્લેશિયલ તળાવોની સતત અને વૈજ્ઞાનિક દેખરેખનું મહત્વ વધી જાય છે. ગ્લેશિયરમાં થતા ફેરફારોની સમયસર માહિતી મળે તો જોખમવાળા વિસ્તારોની ઓળખ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની તૈયારી વધુ અસરકારક બની શકે છે.
ભારત માટે કેમ છે મોટું એલર્ટ?
ભારતમાં અંદાજે 200 ગ્લેશિયલ તળાવોને વધુ જોખમી તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે. તેમાંથી 56 તળાવોને ‘ખૂબ ઊંચા જોખમ’ની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. આ તળાવોની નીચેના વિસ્તારોમાં વસતા લાખો લોકો સંભવિત જોખમની જદમાં આવી શકે છે.હિમાલય ભારત માટે આર્થિક રીતે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. અહેવાલમાં જણાવ્યા પ્રમાણે હિમાલય દેશના GDPમાં 20 ટકાથી વધુ યોગદાન આપે છે. આ વિસ્તારમાં પાણી, વીજળી, કૃષિ, પર્યટન સહિત અનેક ક્ષેત્રો સીધી કે આડકતરી રીતે જોડાયેલા છે. તેથી હિમાલયની પર્યાવરણીય સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર દેશની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ અસર કરી શકે છે.
કુદરતી આપત્તિઓનો પણ મોટો હિસ્સો
હિમાલયનો વિસ્તાર ભારતના કુલ ભૂમિ વિસ્તારના આશરે 18 ટકા જેટલો છે. તેમ છતાં દેશમાં થતી કુદરતી આપત્તિઓમાં આ વિસ્તારનો હિસ્સો લગભગ 35 ટકા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ભૂસ્ખલન, અચાનક પૂર અને હિમસ્ખલન જેવી ઘટનાઓ પહાડી વિસ્તારોમાં મોટી અસર કરી શકે છે.આ અભ્યાસ હિમાલયમાં ઝડપથી બદલાઈ રહેલા હવામાન અને ગ્લેશિયર પરિસ્થિતિ અંગે ચેતવણી આપે છે. ગ્લેશિયરની સતત દેખરેખ, જોખમી તળાવોની ઓળખ, વહેલી ચેતવણી વ્યવસ્થા અને પર્યાવરણ પર કાર્બન ઉત્સર્જનની અસર ઘટાડવા માટેના પ્રયાસો આગામી સમયમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
