ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના સૌથી મોટા માધ્યમ એવા ‘યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ’ (UPI) પર ચાર્જ લાદવાના નિર્ણયે દેશભરમાં ચર્ચા જગાવી છે. સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે ચાલી રહેલા આરોપ-પ્રત્યારોપની વચ્ચે નીતિ આયોગે (NITI Aayog) હવે આ બાબતે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. તેમણે એ પણ સમજાવ્યું છે કે UPI પેમેન્ટ્સ પર શા માટે ચાર્જ લાદવામાં આવ્યા છે અને તે શા માટે જરૂરી છે.
UPI ચાર્જ અંગે નીતિ આયોગે શું કહ્યું?
નીતિ આયોગના સભ્ય અશોક કુમાર લાહિરીએ જણાવ્યું હતું કે UPI વ્યવહારો પર નજીવો ચાર્જ લાદવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને આત્મનિર્ભર બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે તેમણે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે આ ફી ન્યૂનતમ રાખવી જોઈએ જેથી સામાન્ય ગ્રાહકો પર બોજ ન પડે.
‘યુઝર-પેઝ પ્રિન્સિપલ’ અને વેપારીઓને થતા લાભો
અશોક કુમાર લાહિરીએ UPI માટે ‘યુઝર-પેઝ પ્રિન્સિપલ’ (એટલે કે જે સેવા વાપરે તેણે જ ચાર્જ ચૂકવવો) ધ્યાનમાં લેવાની હિમાયત કરી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સથી માત્ર ગ્રાહકોને જ નહીં પરંતુ વેપારીઓને પણ મોટા પાયે ફાયદો થાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ અપનાવવાથી વેપારીઓને રોકડ વ્યવહારની ઝંઝટ તેમજ ચેક જમા કરાવવા સાથે સંકળાયેલા ખર્ચ અને અસુવિધામાંથી મુક્તિ મળે છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ પર શું અસર થશે?
જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું ₹2,000થી વધુના UPI પેમેન્ટ્સ પર ચાર્જ લાદવાથી ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના ઉપયોગ પર અસર પડશે ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો કે જોકે ચાર્જ શક્ય તેટલો ઓછો રાખવાનો ઉદ્દેશ્ય હોવો જોઈએ, તેમ છતાં UPIને એક આત્મનિર્ભર વ્યવસાય બનાવવા માટે તેને લાગુ કરવો જરૂરી છે.
બિલડેસ્ક (BillDesk)ના સહ-સ્થાપક શ્રીનિવાસુ એમ.એન.ની દલીલો શું છે?
દરમિયાન ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ ‘બિલડેસ્ક’ના ડિરેક્ટર અને સહ-સ્થાપક શ્રીનિવાસુ એમ.એન.એ પણ આ ચર્ચામાં પોતાનો મત રજૂ કર્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા મોટા રોકાણને કારણે જ UPI આજે લોકોના જીવનનો અભિન્ન અંગ બની ગયું છે.
500 મિલિયન વપરાશકર્તાઓના સીમાચિહ્ન સુધી પહોંચવું
શ્રીનિવાસુએ નોંધ્યું હતું કે ભારતમાં UPI વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા 500 મિલિયન (50 કરોડ)નો આંકડો વટાવી ગઈ છે. જેમ જેમ આ સિસ્ટમનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે તેમ છેતરપિંડી સામે રક્ષણ અને ગ્રાહક જાગૃતિ જેવા ક્ષેત્રોમાં વધુ રોકાણની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
ચાર્જ કોણે ચૂકવવો પડશે?
શ્રીનિવાસુએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે પ્રસ્તાવિત UPI ચાર્જ સામાન્ય ગ્રાહકો અથવા નાના વેપારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતા નાના વ્યવહારોને લાગુ પડશે નહીં. આ ફી માત્ર ₹2,000થી વધુ રકમના પસંદગીના વેપારી વ્યવહારો (merchant transactions) પર જ વસૂલવામાં આવશે. આ ઉપરાંત યુટિલિટી બિલ, સરકારી કર, વીમા પ્રીમિયમ અને ઈંધણના બિલ જેવી નિયમિત ચૂકવણીઓ માટે વિશેષ રાહતો આપવામાં આવશે. વધુમાં મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR)નો અમુક હિસ્સો નાના વેપારીઓ વચ્ચે UPIના વ્યાપને વધારવામાં મદદરૂપ થતા એક સમર્પિત ફંડ (ભંડોળ) માટે ફાળવી શકાય છે.
નિકાસ અંગે નીતિ આયોગની સલાહ
ઉલ્લેખનીય છે કે ચર્ચા દરમિયાન નીતિ આયોગના વાઇસ ચેરમેન અશોક કુમાર લાહિરીએ ભારતીય નિકાસ અને વૈશ્વિક બજારો અંગે મહત્વપૂર્ણ અવલોકનો રજૂ કર્યા હતા. અમેરિકા જેવા મુખ્ય બજારોમાં પ્રવર્તતી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય વ્યવસાયોએ સક્રિયપણે નવા બજારો શોધવા જોઈએ.
લાહિરીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિશ્વ વિશાળ છે અને આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા, પૂર્વ એશિયા તથા ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા પ્રદેશોમાં અપાર સંભાવનાઓ રહેલી છે. તેમણે વ્યવસાયોને અનુરોધ કર્યો હતો કે તેઓ સરકાર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે જાતે જ એવા બજારોની ઓળખ કરે જ્યાં તેમના ઉત્પાદનોની માંગ છે.
