કોલકાતાના મોમિનપુર વિસ્તારમાં 58 વર્ષથી યોજાતી જાણીતી જન્માષ્ટમી ઉજવણી આ વર્ષે મોટા ફેરફારને કારણે ચર્ચામાં છે. અત્યાર સુધી આ ઉત્સવના આયોજનમાં હિંદુ અને મુસ્લિમ બંને સમુદાયના લોકોની ભાગીદારી રહી હતી. પરંતુ 2026માં પ્રથમ વખત આ આયોજન માત્ર હિંદુ આયોજકો દ્વારા કરવામાં આવશે તેવી જાહેરાત સામે આવી છે. આ નિર્ણયને કારણે કોલકાતાની લાંબા સમયથી ચાલતી હિંદુ-મુસ્લિમ સહભાગિતાની પરંપરા અંગે પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ખાસ વાત એ છે કે આ ઉત્સવની શરૂઆત લગભગ 58 વર્ષ પહેલાં મુસ્લિમ સમાજસેવક મોહમ્મદ કાશિમે કરી હોવાનું સ્થાનિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
મુસ્લિમ સમાજસેવકે શરૂ કર્યો હતો ઉત્સવ
મોમિનપુરનો આ જન્માષ્ટમી ઉત્સવ કિડરપોર સમાજ કલ્યાણ સમિતિના માધ્યમથી શરૂ થયો હોવાનું સામે આવ્યું છે. સમય જતાં આ આયોજનમાં બંને સમુદાયના લોકો જોડાતા ગયા. સ્થાનિક આયોજન સાથે જોડાયેલા પૂર્વ સભ્ય મોહમ્મદ આલમના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2011 પછી ઉત્સવને નિયમિત રીતે ફરી સક્રિય કરવામાં આવ્યો હતો. આયોજન સમિતિમાં આશરે 20 સભ્યો રહેતા હતા અને તેમાં લગભગ અડધા સભ્યો મુસ્લિમ હતા. પ્રસાદ વિતરણથી લઈને પંડાલની વ્યવસ્થા અને અન્ય કાર્યક્રમો સુધી બંને સમુદાયના લોકો સાથે મળીને જવાબદારી સંભાળતા હતા. આ જ કારણસર મોમિનપુરની જન્માષ્ટમી ઉજવણીને સ્થાનિક સ્તરે સામુદાયિક સહભાગિતાના ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવતી હતી.
આ વર્ષે શું બદલાયું?
આ વર્ષે આયોજનની જવાબદારી રાજેશ સિંહ સાથે જોડાયેલી છે. તેઓ આ વર્ષે પોર્ટ વિધાનસભા બેઠક પરથી BJPના ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટણી લડ્યા હતા. રાજેશ સિંહનું કહેવું છે કે જન્માષ્ટમી હિંદુ ધર્મનો તહેવાર છે અને તેથી તેનું આયોજન હિંદુઓ દ્વારા જ થવું જોઈએ. તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની વિચારધારા સાથે પોતાની સમાનતા વ્યક્ત કરી છે અને મમતા બેનર્જીના “ધર્મ વ્યક્તિનો, તહેવાર સૌનો” વલણથી અલગ મત રજૂ કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, અન્ય ધર્મના લોકો ઉત્સવમાં આવી શકે છે, પરંતુ આયોજન અને ધાર્મિક જવાબદારી હિંદુઓ પાસે રહેશે. જોકે, અન્ય એક અહેવાલમાં પંડાલમાં અન્ય ધર્મના લોકોના પ્રવેશ અંગે પણ અલગ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. તેથી આ મુદ્દે અંતિમ વ્યવસ્થા અંગે સ્થાનિક આયોજકોના સત્તાવાર સ્પષ્ટીકરણની રાહ જોવી જરૂરી છે.
મોમિનપુરમાં ક્યાં યોજાય છે જન્માષ્ટમી?
આ પ્રસિદ્ધ જન્માષ્ટમી ઉત્સવ કોલકાતા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના વોર્ડ નંબર 79માં ભુકૈલાશ રોડ અને હુસેન શાહ રોડના ક્રોસિંગ પાસે યોજાય છે. આ વિસ્તાર કોલકાતાના પોર્ટ વિસ્તારનો ભાગ છે. અહીં લાંબા સમયથી વિવિધ સમુદાયના લોકો સાથે રહેતા આવ્યા છે. તેથી આ વિસ્તારમાં યોજાતા ધાર્મિક અને સામાજિક કાર્યક્રમોને માત્ર ધાર્મિક નહીં, પરંતુ સામાજિક દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
58 વર્ષમાં પહેલીવાર આયોજનનું સ્વરૂપ બદલાયું
લગભગ છ દાયકા સુધી અલગ-અલગ સમુદાયના લોકોની ભાગીદારી બાદ હવે આયોજન સમિતિનું માળખું બદલાયું છે. પૂર્વ સભ્યોના જણાવ્યા પ્રમાણે, અગાઉ સમિતિમાં મુસ્લિમ સભ્યોની નોંધપાત્ર હાજરી હતી. આ વર્ષે તેમને સમિતિમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી. આ બાબતે જૂના આયોજકો અને નવા આયોજકો વચ્ચે મતભેદ પણ સામે આવ્યા છે. આ ફેરફારને કારણે એક તરફ ધાર્મિક આયોજનની જવાબદારી કોની હોવી જોઈએ તે અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ વર્ષોથી ચાલતી સામુદાયિક ભાગીદારીની પરંપરા તૂટવા અંગે પણ સવાલો ઉઠી રહ્યા છે.
રાજકીય કનેક્શનથી પણ ચર્ચા તેજ
આ ફેરફાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં ધાર્મિક ઓળખ અને તહેવારોની ભાગીદારીને લઈને રાજકીય ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે. રાજેશ સિંહ અગાઉ કોંગ્રેસ સાથે જોડાયેલા હતા અને હવે BJP સાથે રાજકીય રીતે સંકળાયેલા છે. તેઓ VHPની વિચારધારા સાથે સમાનતા ધરાવતા હોવાનું કહી ચૂક્યા છે. આ કારણે મોમિનપુરની જન્માષ્ટમીમાં થયેલા ફેરફારને કેટલાક લોકો રાજકીય સંદર્ભમાં પણ જોઈ રહ્યા છે. જોકે, આ આયોજનમાં થયેલા ફેરફાર પાછળનો મુખ્ય જાહેર તર્ક આયોજકો તરફથી ધાર્મિક સ્વરૂપ જાળવવાનો આપવામાં આવ્યો છે.
પહેલાં બંને સમુદાય સાથે મળીને કરતા હતા આયોજન
મોમિનપુરની આ જન્માષ્ટમીની ખાસ ઓળખ જ એ હતી કે હિંદુ તહેવારના આયોજનમાં મુસ્લિમ સભ્યો પણ સક્રિય રીતે જોડાતા હતા. આ પરંપરાને કારણે આ ઉત્સવને કોલકાતાની ગંગા-જમુની સંસ્કૃતિના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવતો હતો. હવે 58મા વર્ષે આયોજન સમિતિમાંથી મુસ્લિમ સભ્યોને દૂર રાખવાના નિર્ણયે આ જૂની ઓળખને બદલી નાખી છે.
પંડાલનું કામ શરૂ, 4 સપ્ટેમ્બરે જન્માષ્ટમી
2026માં જન્માષ્ટમી 4 સપ્ટેમ્બરે ઉજવાશે. મોમિનપુરમાં પણ પંડાલનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે અને આયોજનની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. આ વર્ષે પંડાલ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોનું સંચાલન હિંદુ આયોજકો દ્વારા કરવામાં આવશે. હવે સૌથી વધુ નજર એ વાત પર છે કે 58 વર્ષ જૂની પરંપરામાં આવેલા આ ફેરફારને સ્થાનિક લોકો કેવી રીતે સ્વીકારે છે.
એક જ ઉત્સવ, બદલાઈ ગઈ ઓળખ
મોમિનપુરની જન્માષ્ટમીની કહાની આ વર્ષે માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવની કહાની નથી. એક તરફ આયોજકોનું કહેવું છે કે હિંદુ ધાર્મિક તહેવારનું સંચાલન હિંદુઓ પાસે હોવું જોઈએ, જ્યારે જૂના આયોજકો આ ઉત્સવની લાંબા સમયથી ચાલતી સામુદાયિક ભાગીદારીને તેની ખાસ ઓળખ ગણાવે છે.
સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે જે ઉત્સવની શરૂઆત એક મુસ્લિમ સમાજસેવક દ્વારા થઈ હોવાનું કહેવાય છે અને જેમાં વર્ષો સુધી હિંદુ-મુસ્લિમ સભ્યો સાથે મળીને આયોજન કરતા રહ્યા, તે હવે 58 વર્ષ બાદ સંપૂર્ણપણે નવા માળખામાં પ્રવેશી રહ્યો છે. આ ફેરફાર માત્ર મોમિનપુર પૂરતો રહેશે કે કોલકાતાની ધાર્મિક-સામાજિક ચર્ચામાં પણ તેની અસર જોવા મળશે, તે જોવાનું રહેશે.
