સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIRને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયાનું મહત્વપૂર્ણ નિવેદન સામે આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનું કામ ચૂંટણી પંચનું નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તા કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના ક્ષેત્રમાં આવે છે. જસ્ટિસ ધુલિયાએ શુક્રવારે એક કાર્યક્રમ દરમિયાન આ વાત કરી હતી. તેમને જુલાઈ 2025માં બિહારની મતદાર યાદીના SIRની સુનાવણી દરમિયાન કરવામાં આવેલી તેમની ટિપ્પણી અંગે સવાલ પૂછવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે પણ તેમણે કહ્યું હતું કે નાગરિકતા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો ચૂંટણી પંચને બદલે ગૃહ મંત્રાલયના ક્ષેત્રમાં આવવો જોઈએ.
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે મતદાર બનવા માટે ભારતીય નાગરિક હોવું જરૂરી છે, પરંતુ નાગરિકતા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીની ચકાસણી અલગ બાબતો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, તેમની સમક્ષ તે સમયે આધાર કાર્ડ અને વોટર આઈડીને લઈને પણ મુદ્દો આવ્યો હતો. કોઈએ SIRની સમગ્ર પ્રક્રિયા પર રોક લગાવવાની માગ કરી ન હોવાથી તેમણે તેના પર રોક લગાવવાનો આદેશ આપ્યો નહોતો. જુલાઈ 2025માં જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયા અને જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીની બેન્ચે બિહારમાં મતદાર યાદીના SIR પર રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જોકે, બેન્ચે ચૂંટણી પંચને આધાર કાર્ડ, વોટર આઈડી અને રાશન કાર્ડ જેવા દસ્તાવેજોને પણ ધ્યાનમાં લેવા અંગે વિચાર કરવા કહ્યું હતું.
હવે પોતાના એ સમયના આદેશ અંગે વાત કરતાં જસ્ટિસ ધુલિયાએ કહ્યું કે તે સમયે તેઓ માત્ર થોડા સમય માટે વેકેશન જજ તરીકે મામલો સાંભળી રહ્યા હતા. તેમની સમક્ષ SIRના તમામ પાસાઓ પર સંપૂર્ણ દલીલો થઈ નહોતી. તેથી SIR અંગે અંતિમ નિર્ણય સાથે જોડાયેલા સવાલો તે જજોને પૂછવા જોઈએ જેમણે સમગ્ર મામલાની વિગતવાર સુનાવણી કરી હતી. આ દરમિયાન ચૂંટણી પંચની અંદર બે ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલા વાંધાઓ અંગે પણ તેમને સવાલ કરવામાં આવ્યો હતો. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં અલગ-અલગ નિર્ણયોને લઈને 14 વખત લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા હતા. આમાં મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, નામ દૂર કરવા, રેકોર્ડ અપડેટ કરવા અને કેટલાક વહીવટી તથા ટેક્નિકલ નિર્ણયોને લઈને વાંધાઓ સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે.
આ મુદ્દે જસ્ટિસ ધુલિયાએ કહ્યું કે જો ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો માત્ર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના સ્તરે જ લેવાતા હોય અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને તેની જાણ ન હોય તો આ ગંભીર બાબત બની શકે છે. જોકે, તેમણે એમ પણ કહ્યું કે હાલમાં સંપૂર્ણ સ્થિતિ સ્પષ્ટ ન હોવાથી કોઈ અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવું ઉતાવળ ગણાશે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે SIR સહિતના મહત્વના નિર્ણયો સંસ્થાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ લેવામાં આવે છે. પંચે કેટલાક પત્રો અને વાંધાઓ અંગે અલગ સ્પષ્ટતા આપતાં જણાવ્યું છે કે સંબંધિત અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવેલા કેટલાક કાર્ય પુનર્વિતરણના આદેશો અમલમાં આવ્યા જ નહોતા.
ECINetની ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા અને તેની કામગીરી અંગે તપાસ કરવા માટે વરિષ્ઠ ઉપ ચૂંટણી કમિશનરની અધ્યક્ષતામાં સમિતિ બનાવવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે. આ સમિતિમાં IIT અથવા IIITના એક સ્વતંત્ર નિષ્ણાતને સામેલ કરવાની યોજના છે. SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાં નામ ન રહેલા લોકો માટે નામ ફરી ઉમેરવાની પ્રક્રિયા પણ ઉપલબ્ધ છે. જે પાત્ર વ્યક્તિનું નામ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં નથી, તે સંબંધિત ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી પાસે નામ ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકે છે. પ્રથમ વખત મતદાન કરનારા યુવાનો સહિતના પાત્ર મતદારોને પણ આ પ્રક્રિયામાં અરજી કરવાની તક આપવામાં આવી છે.
SIRના વિવિધ તબક્કામાં અનેક રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં કરોડો નામ ઓછાં થયાં છે. જોકે, મતદાર યાદીમાંથી નામ ઓછું થવું અને વ્યક્તિનો મતદાનનો અધિકાર કાયમી રીતે સમાપ્ત થઈ જવો એક જ બાબત નથી. પાત્ર મતદારો માટે દાવા-વાંધા અને નામ ઉમેરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહે છે. આ વિવાદમાં ગોવાના 97 મતદારોનો મામલો પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. આ મતદારોને લઈને મતદાર યાદીની પ્રક્રિયા અને ટેક્નિકલ સિસ્ટમ અંગે સવાલો ઉઠ્યા હતા. આ મામલે જસ્ટિસ ધુલિયાને કોર્ટના આદેશની અવમાનના એટલે કે કન્ટેમ્પ્ટ અંગે પણ સવાલ કરવામાં આવ્યો હતો.
તેમણે સમજાવ્યું કે માત્ર કોર્ટના આદેશનું પાલન ન થયું હોય એટલા માટે તરત કન્ટેમ્પ્ટનો કેસ બની જતો નથી. આ માટે આદેશનું જાણી જોઈને અને સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લંઘન થયું હોવાનું સાબિત થવું જરૂરી છે. જો ઉપરના સ્તરે કોઈ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હોય પરંતુ નીચલા સ્તરના અધિકારીએ તેનો અમલ ન કર્યો હોય તો સમગ્ર પરિસ્થિતિની તપાસ કરવી પડે છે. તેથી આવા મામલામાં સીધી રીતે અવમાનનાની કાર્યવાહી કરવી સરળ નથી.
SIRને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચામાં મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે મતદાર યાદીની ચકાસણી કરતી વખતે ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા કેટલી છે અને નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તા કઈ સંસ્થા પાસે છે. જસ્ટિસ ધુલિયાના નિવેદનથી આ મુદ્દે ફરી ચર્ચા તેજ થઈ છે. એક તરફ ચૂંટણી પંચ મતદાર યાદીની ચકાસણી અને સુધારાની પ્રક્રિયા હાથ ધરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ SIRમાં દસ્તાવેજોની માગ, મતદાર યાદીમાંથી નામ ઓછાં થવા અને પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. આ સમગ્ર મામલે અંતિમ કાનૂની સ્થિતિ અદાલતોના આગામી નિર્ણયોથી વધુ સ્પષ્ટ થશે.
