રાજકારણ ક્ષેત્રે પણ ગામ આગળ
વેગામના ઇતિહાસમાં જેમનું નામ સૌથી આદરપૂર્વક અને સુવર્ણ અક્ષરોથી લેવાય છે તેવા ઠાકોરભાઇ મણીભાઇ દેસાઇ સ્વતંત્રતાસેનાની હોવાની સાથે એક પ્રખર ગાંધીવાદી અને દીર્ઘદ્રષ્ટા રાજનેતા હતા. તેઓ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના તેજસ્વી સ્નાતક (ગ્રેજ્યુએટ) હતા. તેમણે ગાંધીજીના વિચારોને લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે તેમના પ્રખ્યાત સામયિકો અને પત્રો ‘યંગ ઇન્ડિયા’ અને ‘નવજીવન’ માં રાષ્ટ્રીય કક્ષાના દિગ્ગજ સાહિત્યકાર કાકાસાહેબ કાલેલકર સાથે ખૂબ જ નજીકથી કામ કર્યું હતું. વર્ષ ૧૯૩૦ના ઐતિહાસિક દાંડી નમક સત્યાગ્રહ દરમિયાન નવસારી ખાતે બ્રિટિશરો સામે બગાવત કરવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમણે કઠોર જેલવાસ ભોગવ્યો હતો. શિક્ષણ પ્રત્યેના તેમના અગાધ પ્રેમને કારણે તેઓ વર્ષ ૧૯૪૬થી ગુજરાત વિદ્યાપીઠ મંડળના સક્રિય સભ્ય રહ્યા અને વર્ષ ૧૯૬૩માં તેઓ ગુજરાત વિદ્યાપીઠના સર્વોચ્ચ પદ એટલે કે ‘કુલનાયક’ (Vice-Chancellor) બન્યા હતા. રાજકીય ક્ષેત્રે તેમની પ્રતિભા એટલી ઊંચી હતી કે તેઓ ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઇના અત્યંત અંગત અને વિશ્વાસુ સેક્રેટરી (Personal Secretary) તરીકે પણ લાંબો સમય સેવા આપી ચૂક્યા હતા. જ્યારે મહાગુજરાત આંદોલન પહેલાં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર એક જ સંયુક્ત રાજ્ય હતા (દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્ય), ત્યારે તેઓ મુંબઈ પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ જેવો અત્યંત પ્રભાવશાળી હોદ્દો સંભાળતા હતા. આઝાદી પછી, વર્ષ ૧૯૬૭માં તેઓ ગણદેવી વિધાનસભા બેઠક પરથી ધારાસભ્ય તરીકે પ્રચંડ બહુમતીથી ચુંટાયા અને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી હિતેન્દ્ર દેસાઇની કેબિનેટ સરકારમાં પંચાયત, સહકાર અને ખેતીવાડી વિભાગના કેબિનેટ મંત્રી બન્યા હતા. મંત્રી તરીકે તેમણે ગુજરાતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સહકારી મંડળીઓ અને આધુનિક ખેતીનો પાયો નાખ્યો હતો. તેમનો આ ગૌરવશાળી વારસો તેમની પછીની પેઢીઓએ પણ બહુ સુંદર રીતે જાળવી રાખ્યો, જેમાં તેમના પુત્ર જીતેન્દ્ર દેસાઇએ પત્રકારત્વ અને ગાંધીવાદી સાહિત્યના પ્રચંડ પ્રચારમાં મોટું પ્રદાન આપ્યું. તેઓ લાંબો સમય ‘નવજીવન પ્રેસ’ના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી રહ્યા અને પિતાની જેમ જ ગુજરાત વિદ્યાપીઠના કુલનાયક તરીકે સેવાઓ આપીને શિક્ષણ જગતને સમૃદ્ધ કર્યું. ત્રીજી પેઢીમાં જીતેન્દ્ર દેસાઇના દિકરા વિવેક દેસાઇ હાલમાં નવજીવન ટ્રસ્ટમાં મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી તરીકે વહીવટ સંભાળે છે અને કલાના ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને વાઇલ્ડલાઇફ અને ડોક્યુમેન્ટરી ફોટોગ્રાફીના ક્ષેત્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખૂબ જ મોટું નામ અને પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે.
ઠાકોરભાઈ નાયક ગણદેવીના ધારાસભ્ય બન્યા હતા
વેગામની ધરતીની રાજકીય અને સામાજિક ચેતના એટલી પ્રબળ રહી છે કે આ નાનકડા ગામે ગણદેવી વિધાનસભાને બીજા એક અત્યંત પ્રગતિશીલ અને તેજસ્વી નેતા આપ્યા, જેઓ હતા ઠાકોરભાઇ વલ્લભભાઇ નાયક. તેઓ ગણદેવી મતવિસ્તારમાંથી ધારાસભ્ય તરીકે ચુંટાયા બાદ ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઇ પટેલના મંત્રીમંડળમાં સહકાર પ્રધાન (કેબિનેટ મંત્રી) તરીકે નિયુક્ત થયા હતા. મંત્રી તરીકે તેમનું મુખ્ય કાર્યક્ષેત્ર સુરત અને સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાત રહ્યું હતું. તેમણે દક્ષિણ ગુજરાતના ગરીબ આદિવાસીઓ અને પછાત ખેડૂતોના આર્થિક ઉત્થાન માટે સહકારી મંડળીઓ, દૂધ મંડળીઓ અને સુગર ફેક્ટરીઓનું એક મજબૂત નેટવર્ક ઊભું કરવામાં ઐતિહાસિક યોગદાન આપ્યું હતું, જેના કારણે આજે આખો પ્રદેશ આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ બન્યો છે. આ જ શ્રેણીમાં આગળ વધીએ તો ડો. બળવંતરાય ઘેલાભાઇ નાયક, જેઓ આખા ગામમાં ‘નટુભાઇ’ ના વહાલસોયા નામથી લોકપ્રિય હતા, તેઓ એક અસાધારણ બહુઆયામી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા પ્રખર વિદ્વાન હતા. યુવાનીના દિવસોમાં આઝાદીની લડતમાં સક્રિય ભાગ લઈ બ્રિટિશ પોલીસના હાથે તેમની ધરપકડ પણ થઈ હતી. આઝાદી મળ્યા બાદ તેમણે વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં પોતાનો અભ્યાસ આગળ ધપાવ્યો અને રસાયણશાસ્ત્ર (Chemistry) જેવા અઘરા વિષયમાં M.Sc. અને ત્યારબાદ Ph.D. ની ઉચ્ચ શૈક્ષણિક પદવી મેળવી. તેઓ લાંબા સમય સુધી વલસાડની પ્રતિષ્ઠિત સરકારી સાયન્સ કોલેજના પ્રિન્સિપાલ (આચાર્ય) તરીકે સેવા આપીને નિવૃત્ત થયા હતા. તેઓ આજીવન કટ્ટર ગાંધીવાસી રહ્યા, અત્યંત સાદું જીવન જીવ્યા અને હંમેશાં પોતાના હાથે વણેલી શુદ્ધ ખાદી જ ધારણ કરતા હતા. તેમણે વેગામના ઇતિહાસ, ભવ્ય વિરાસત, જૂની ભણતરની વિગતો અને સંસ્કારોને જીવંત રાખવા માટે પોતાની આત્મકથા સાથે સાંકળીને ‘વેગામ મોરી માવડી’ નામનું અત્યંત લાગણીસભર અને ઐતિહાસિક પુસ્તક લખ્યું હતું, જે આજે ગામના દરેક ઘરમાં એક પવિત્ર ગ્રંથની જેમ વંચાય છે. તેમણે કોલેજ કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ માટે રસાયણશાસ્ત્રના પાઠ્યપુસ્તકો લખ્યા અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના ‘સાયન્સ રિપોર્ટર’ જેવા વિજ્ઞાન સામયિકોમાં અસંખ્ય સંશોધન લેખો લખ્યા. તેમનું સૌથી મોટું અને વૈશ્વિક પ્રદાન વિજ્ઞાન અને આધ્યાત્મને એક જ સિક્કાની બે બાજુ સાબિત કરતું પુસ્તક ‘વિજ્ઞાન આધ્યાત્મને માર્ગે’ હતું. આ પુસ્તકમાં તેમણે વિશ્વના નામાંકિત વૈજ્ઞાનિકો (જેમ કે આઈન્સ્ટાઈન અને ન્યૂટન) ના જીવનના ઉદાહરણો અને અવતરણો આપીને આ વિષયને અત્યંત રસપ્રદ અને તાર્કિક બનાવ્યો હતો કે વિજ્ઞાન જ્યાં પૂરું થાય છે ત્યાંથી આધ્યાત્મની શરૂઆત થાય છે.
અવકાશ સંશોધન સંસ્થામાં પ્રસુન દેસાઈએ સ્થાન મેળવ્યું
વેગામનું નામ વૈશ્વિક નકશા પર અને વિજ્ઞાનના સર્વોચ્ચ શિખર પર ચમકાવનાર અદભૂત યુવાન એટલે પ્રસુન નટવરલાલ દેસાઇ. અમેરિકાની વિશ્વપ્રસિદ્ધ અવકાશ સંશોધન સંસ્થા NASA (National Aeronautics and Space Administration)માં એક સામાન્ય ભારતીય યુવાન સ્પેસ સાયન્ટિસ્ટ તરીકે સ્થાન મેળવે એ જ આખા દેશ માટે ગર્વની બાબત છે. પ્રસુન દેસાઈએ નાસાના અત્યંત મહત્ત્વકાંક્ષી, જટિલ અને અબજો ડોલરના પ્રોજેક્ટ એવા ‘મિશન માર્સ’ (Mission Mars) ની મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કોર-ટીમમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. મંગળ ગ્રહની ધરતી પર જ્યારે કોઈ સ્પેસ ક્રાફ્ટ, લેન્ડર કે રોવરનું સફળ ઉતરાણ (Landing) કરાવવાનું હોય, ત્યારે તેના અંતિમ સમયની ગણતરીઓ અત્યંત સચોટ હોવી જરૂરી છે. બ્રહ્માંડના કરોડો કિલોમીટર દૂર બેઠા બેઠા યાનની ગતિ, મંગળના વાતાવરણનું ઘર્ષણ અને ઉતરાણની સેકન્ડના હજારમાં ભાગની ગણતરીઓ જો સહેજ પણ ખોટી પડે, તો આખું મિશન પળવારમાં નાશ પામી શકે છે. પ્રસુનભાઈના શિરે આ યાનના મંગળ પર ઉતરાણની છેવટની ઘડીઓની સમય અને ગતિની ગણતરી કરવાની અત્યંત ગંભીર અને જવાબદારીપૂર્વકની ભૂમિકા હતી. તેમની આ સચોટ અને રાત-દિવસની મહેનતથી તૈયાર થયેલી ગણતરીઓને કારણે જ અમેરિકાનું એ મિશન માર્સ ૧૦૦ ટકા સફળ રહ્યું હતું, અને તેના કારણે વેગામનું નામ પૃથ્વીના સીમાડા વટાવીને છેક અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ સાથે અમર થઈ ગયું. જીવનમાં ગમે તેવી શારીરિક ખામી કે કુદરતનો પ્રકોપ હોય, જો મન મક્કમ અને આત્મબળ અદ્ભુત હોય તો ગમે તેવી વિષમ પરિસ્થિતિઓને હરાવીને સફળતાનું શિખર સર કરી શકાય છે, તેવું વેગામના જ સપૂત છોટુભાઇ હરિભાઇ પટેલે દુનિયાને સાબિત કરી બતાવ્યું. બાળપણમાં જ નસીબજોગ પગે પોલિયો થઈ જવાથી તેઓ સંપૂર્ણપણે દિવ્યાંગ (અપંગ) બન્યા હતા. એ જમાનામાં જ્યારે દિવ્યાંગો માટે કોઈ ખાસ સવલતો નહોતી, ત્યારે ગામની મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે પણ તેમણે ક્યારેય હિંમત ન હારી અને કાખઘોડીના સહારે ઉચ્ચ અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. તેઓ વાણિજ્ય પ્રવાહમાં B.Com. થયા અને ત્યારબાદ કાયદાની સર્વોચ્ચ પદવી LL.B. ની ડિગ્રી મેળવી. પોતાની અસાધારણ બુદ્ધિપ્રતિભાના જોરે તેઓ બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ કર્મચારી તરીકે જોડાયા. વિકલાંગો પ્રત્યે સમાજમાં જાગૃતિ લાવવા, તેમને સમાન તક આપવા અને બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરવા બદલ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય અપંગ વર્ષ (૧૯૮૧) નિમિત્તે નવી દિલ્હી ખાતે ભારતના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ નીલમ સંજીવ રેડ્ડીના હસ્તે તેમને રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો સર્વોચ્ચ એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે અમદાવાદને પોતાની મુખ્ય કર્મભૂમિ બનાવીને આજીવન હજારો દિવ્યાંગ યુવાનો અને અનાથ બાળકોના જીવનમાં શિક્ષણ અને સ્વાવલંબનનો નવો પ્રકાશ પાથર્યો હતો.
