ગણદેવી તાલુકાની ધરતીને જે લોકમાતા પોતાના અમૃત સમાન જળથી સિંચિત કરે છે, તે નદી એટલે રમણીય અને પવિત્ર અંબિકા નદી. ગુજરાતના એકમાત્ર ગિરિમથક સાપુતારાની ગહન અને લીલીછમ ગિરિમાળાઓમાંથી નીકળતી આ અંબિકા નદી પહાડો, જંગલો અને ખીણોને ખૂંદતી, પથરાળ માર્ગોને વટાવતી જ્યારે મેદાની પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તેના કિનારે સંસ્કૃતિના અનેક દીવડાઓ પ્રગટે છે. આ રમણીય અંબિકા નદીના ફળદ્રુપ અને શાંત તટ પર વસેલું એક પરમ પવિત્ર, ઐતિહાસિક અને અતિ ગૌરવવંતુ ગામ એટલે ‘વેગામ’. વેગામ માત્ર એક ભૌગોલિક સીમાડા ધરાવતો જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ તે ભારતના ગ્રામ્ય જીવનની અદભૂત શક્તિ, સંઘર્ષ, રાષ્ટ્રભક્તિ અને વૈજ્ઞાનિક ચેતનાનું જીવંત પ્રતીક છે. નદીના શાંત વહેણ, કિનારા પર લહેરાતી આંબા અને ચીકુની ઘટાદાર વાડીઓ, પક્ષીઓનો મધુર કલરવ અને સવાર-સાંજ મંદિરોમાંથી આવતો ઘંટારવ—આ બધું મળીને વેગામને એક આદર્શ ભારતીય ગામડું બનાવે છે. પરંતુ આ શાંત દેખાતા ગામની ભીતર છુપાયેલો ઇતિહાસ અને અહીંના વતનીઓનો સંઘર્ષ એટલો વિરાટ છે કે તેના વિશે જાણીને કોઈપણ દેશભક્ત નાગરિકનું મસ્તક ગર્વથી ઊંચું થઈ જાય. આજથી દાયકાઓ પહેલાંની પરિસ્થિતિનો વિચાર કરીએ તો વર્તમાન પેઢીને આશ્ચર્ય થશે. અગાઉના વખતમાં અંબિકા નદી પર કોઈ પાકો પુલ નહોતો. જ્યારે ચોમાસાની ઋતુ બેસતી અને સાપુતારાના ડુંગરોમાં મુસળધાર વરસાદ પડતો, ત્યારે અંબિકા નદી ગાંડીતૂર બનીને બંને કાંઠે વહેતી હતી. નદીમાં આવતા ભયાનક પૂરને કારણે વેગામ આખી દુનિયાથી તદ્દન અલગ-અલગ થઈ જતું હતું. એ સમયે અન્ય ગામો, શહેરો કે બજારો સાથે સંપર્ક સ્થાપવા માટે માત્ર અને માત્ર દેશી હોડી (નાવડી) નો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો. ચોમાસાના ચાર મહિના સુધી નદી પાર કરવી એટલે જીવનું જોખમ ખેડવું. તબીબી કટોકટી હોય, અનાજ-પાણીની તકલીફ હોય કે શિક્ષણ મેળવવાની ઉત્કંઠા હોય, ગામના લોકોએ પ્રકૃતિના આ રૌદ્ર સ્વરૂપ સામે અને વિષમ પરિસ્થિતિઓ સામે સતત ઝઝૂમવું પડતું હતું. આવી પારાવાર મુશ્કેલીઓ અને ભૌગોલિક અલગતા અનુભવાતી હોવા છતાં, વેગામની માટીમાં જન્મેલા યુવાનોનું મનોબળ નદીના તોફાની મોજાં કરતાં પણ વધુ મજબૂત હતું. ગામના ગરીબ અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારોના યુવાનોએ આ કપરા સંજોગો સામે હિંમતપૂર્વક સંઘર્ષ કર્યો. તેઓ હોડીઓમાં બેસીને, પૂરના પાણીનો સામનો કરીને પણ શાળા-કોલેજો સુધી પહોંચ્યા, ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું અને પોતાની બુદ્ધિપ્રતિભાના જોરે દેશ તેમજ પરદેશમાં વેગામના નામને સુવર્ણ અક્ષરોથી રોશન કર્યું.
બસ સેવા સદંતર બંધ થઈ જતાં મુશ્કેલી
વર્ષ-૨૦૧૫ બાદ એસ.ટી. વિભાગ દ્વારા કોઈ તકનીકી કારણોસર વેગામ જતી એસ.ટી. બસ અચાનક જ બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. બસ સેવા બંધ થવાના પગલે ગામના ગરીબ લોકોને અને દીકરીઓને ભારે મુશ્કેલી વેઠવી પડી હતી. આ ગંભીર બાબતે જાગૃત ગ્રામજનોએ એકઠા થઈને એસ.ટી. વિભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓને અને સ્થાનિક નેતાઓને વારંવાર લેખિત અને મૌખિક રજૂઆતો કરી હતી. લોકદબાણના કારણે સરકારી તંત્ર દ્વારા થોડા સમય માટે એસ.ટી. બસ સેવા પુનઃ શરૂ કરાઈ હતી, પરંતુ એસ.ટી. નિગમના સત્તાવાર અહેવાલ મુજબ બસમાં પૂરતા પ્રમાણમાં મુસાફરો (ટ્રાફિક) ન મળતા અને બસ ખોટમાં ચાલતી હોવાના કારણે એસ.ટી. બસ સેવા ફરીથી કાયમી ધોરણે બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. બસ સેવા સદંતર બંધ થઈ જતાં આજે ગામના સામાન્ય લોકો મુસાફરી માટે સંપૂર્ણપણે તેમના પોતાના ખાનગી વાહનો (મોટરસાયકલ, સ્કૂટર) અથવા પ્રાઇવેટ પેસેન્જર રિક્ષાઓ પર અવરજવર કરવા મજબૂર બન્યા છે, જે ઘણું ખર્ચાળ અને અસલામત સાબિત થાય છે. સરકારી એસ.ટી. બસ પકડવા માટે અથવા તાલુકા-જિલ્લા મથકે જવા માટે વેગામના ગામજનોએ ફરજિયાતપણે પોતાના ગામથી ૩.૫ કિલોમીટર દૂર નવાગામ સુધી, ૩ કિલોમીટર દૂર મુખ્ય નેશનલ હાઈવે સુધી, ૫ કિલોમીટર દૂર ગડત ગામ સુધી, તાલુકા મથક ગણદેવી જવા માટે ૭ કિલોમીટર સુધી અને જિલ્લા મથક નવસારી જવા માટે ૧૨ કિલોમીટર સુધી ખાનગી વાહનોમાં કે પગપાળા ધક્કા ખાવા પડે છે. ખાસ કરીને ચોમાસા દરમિયાન આ ટ્રાન્સપોર્ટની સમસ્યા વધુ ગંભીર બને છે, અને ગ્રામજનો આજે પણ સરકાર સમક્ષ ગામમાં માત્ર વિદ્યાર્થીઓ માટે જ ખાસ બસ શરૂ કરવાની નમ્ર અપીલ કરી રહ્યા છે.
વિવિધ સમાજોની લાગણીઓથી જોડાયેલું ગામ
શરૂઆતના સમયમાં ભલે આ ગામમાં માત્ર અનાવિલ દેસાઈ પરિવારોનો વસવાટ હતો, પરંતુ જેમ-જેમ સમય વહેતો ગયો તેમ-તેમ ગામના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ માટે અન્ય અનેક સમાજના લોકો પણ અહીં આવીને સ્થાયી થતા ગયા. આજે વેગામ એ ‘વિવિધતામાં એકતા’ અને સામાજિક સૌહાર્દનું એક ઉત્કૃષ્ટ અને આદર્શ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. વર્તમાન સમયમાં આ ગામમાં કોળી પટેલ, હળપતિ, નાયકા, ધોડિયા પટેલ, મુસ્લિમ, માહયાવંશી, ચાંપાનેરી, દરજી અને ધનગર જેવી અનેક નાની-મોટી જ્ઞાતિના લોકો કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર, વર્ષોથી એકબીજાના સુખ-દુઃખમાં ભાગીદાર બનીને ખૂબ જ પ્રેમથી વસે છે. ગામની ભૌગોલિક રચના પણ સામાજિક સમરસતાને ધ્યાનમાં રાખીને થયેલી છે, જે અલગ-અલગ વિસ્તારો એટલે કે ‘ફળિયાં’માં વહેંચાયેલી છે. ગામમાં મંદિર ફળિયું, નિશાળ ફળિયું, મોટા ફળિયું, તળાવ ફળિયું, ટાંકી ફળિયું, ભંડાર ફળિયું, મોટો હળપતિવાસ, માહ્યાવંશી ફળિયું અને પીર ફળિયું જેવા અનેક પ્રમુખ ફળિયાં આવેલાં છે. આ તમામ ફળિયાના નામો જ દર્શાવે છે કે ત્યાં કોઈને કોઈ વિશિષ્ટ ભૌતિક કે સાંસ્કૃતિક ઓળખ છુપાયેલી છે.
પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓની સંખ્યા વધારે
આ ગામની સાચી ઓળખ સમજવા માટે તેની જનસંખ્યા અને ભૌગોલિક વિસ્તાર પર નજર નાખવી જરૂરી છે. વર્ષ-૨૦૧૧ની સત્તાવાર વસતી ગણતરીના આંકડા મુજબ, વેગામની કુલ વસતી આશરે ૨,૨૫૯ જેટલી નોંધાયેલી છે. આ વસતીમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ સામાજિક સમાનતાનું સુંદર ચિત્ર રજૂ કરે છે, જેમાં ૧,૧૧૯ પુરુષ અને 1140 સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. સ્ત્રીઓની સંખ્યા પુરુષો કરતાં વધુ હોવી એ જ દર્શાવે છે કે આ ગામમાં દીકરીઓને કેટલું સન્માન અને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. આ ગામનું કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ ૩૦૮-૧૫-૯૩ (હેક્ટર/વીઘાંના સત્તાવાર માપદંડ મુજબ) જેટલું વિસ્તરેલું છે. રાજકીય રીતે જાગૃત એવા આ ગામમાં કાયદેસરના નોંધાયેલા મતદારોની સંખ્યા આશરે ૨,૧૦૩ જેટલી છે, જે દર્શાવે છે કે ગામની પુખ્ત વસતી દેશની લોકશાહી પ્રક્રિયામાં કેટલી સક્રિય ભાગીદારી નોંધાવે છે.
૫૦૦ વર્ષ પહેલાં અનાવિલો અહીં વસ્યા હતા
વેગામનો ઇતિહાસ કોઈ સામાન્ય કે ટૂંકો નથી, પરંતુ તે અડધી સદી એટલે કે ૫૦૦ વર્ષ કરતાં પણ વધુ જૂનો અને અત્યંત રોચક ગાથાઓથી ભરેલો છે. ઇતિહાસના પાના ફંફોસતાં માલૂમ પડે છે કે આજથી આશરે ૫૦૦ વર્ષ પહેલાં, પલસાણા પંથકમાંથી દેસાઇ (અનાવિલ બ્રાહ્મણ) જ્ઞાતિના એક પ્રતિષ્ઠિત અને સાહસિક પૂર્વજ, જેઓ સ્થાનિક પરંપરામાં ‘પકલેડોસો’ તરીકે ઓળખાતા હતા, તેઓ પોતાના પરિવાર સાથે વેગામ આવીને સ્થાયી થયા હતા. એ જમાનામાં આ પ્રદેશ ઘણો અણખેડાયેલો અને જંગલ જેવો હતો. પકલેડોસોએ પોતાની કોઠાસૂઝ, દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને સખત શારીરિક પરિશ્રમના બળે તે સમયના સ્થાનિક રાજકર્તા (રાજા કે નવાબ) પાસેથી ગામની આશરે ૭૦૦ વીઘા જમીન ખેડવા માટે પોતાના હસ્તક લીધી હતી. તેમણે આ જમીનને ખેડીને ફળદ્રુપ બનાવી, કૃષિ સંસ્કૃતિનો પાયો નાખ્યો અને વસવાટનો વિસ્તાર કર્યો. ત્યારબાદ તેમના વારસદારોએ પેઢી દર પેઢી સખત મહેનત કરીને, બાગાયતનો વિકાસ કરીને ગામને આર્થિક અને સામાજિક રીતે અત્યંત સમૃદ્ધ અને અગ્રેસર બનાવ્યું. આજે એ જ પકલેડોસોની ૧૩મીથી ૧૪મી પેઢી આ ગામમાં ખૂબ જ આદરપૂર્વક વસી રહી છે. આ પરિવારોની સૌથી મોટી અને પ્રશંસનીય વિશેષતા એ છે કે તેમણે પોતાના ૫૦૦ વર્ષ જૂના વંશવેલાને એક સુંદર અને વિગતવાર ‘વંશવૃક્ષ’ (Family Tree) ના સ્વરૂપમાં કાગળ પર દોરીને, દસ્તાવેજો બનાવીને આજે પણ અત્યંત પવિત્રતાપૂર્વક સાચવી રાખ્યો છે. આ વંશવૃક્ષ માત્ર નામોની યાદી નથી, પરંતુ તે નવી પેઢીને પોતાના ભવ્ય ભૂતકાળ, સંસ્કારો અને મૂળિયાં સાથે જોડી રાખતી એક મજબૂત કડી છે.
જૂના જમાનામાં આ એક ‘જાગીરી ગામ’ હતું
વેગામ ગામની હિસ્ટ્રીમાં એક અત્યંત વિશિષ્ટ અને અનોખી બાબત એ જોવા મળે છે કે જૂના જમાનામાં આ એક ‘જાગીરી ગામ’ હતું. સામાન્ય રીતે ગામડાંઓ સીધા રાજા કે બ્રિટિશ સરકારના તાબામાં હોત, પણ વેગામની વ્યવસ્થા અલગ હતી. સુરતના એક પ્રતિષ્ઠિત મુસ્લિમ પરિવારને કોઈ ચોક્કસ દરગાહની પૂજા-અર્ચના, જાળવણી અને ધાર્મિક કાર્યોના ખર્ચ પેટે વેગામ ગામ આખેઆખું ‘જાગીરી’ તરીકે ભેટમાં મળેલું હતું. આથી, એ પરિવારના સભ્યો ગામના ‘જાગીરદાર’ તરીકે ઓળખાતા હતા. તેમનું કાયમી નિવાસ્થાન અને મુખ્ય કારોબાર સુરત સહેરમાં હોવા છતાં, ગામ પર સીધો વહીવટ રાખવા માટે અને મહેસૂલ ઉઘરાવવા માટે વેગામ ગામની અંદર પણ તેમનું એક મોટું અને ભવ્ય મકાન આવેલું હતું. આ વ્યવસ્થાની સૌથી આશ્ચર્યજનક વિશિષ્ટતા એ હતી કે ગામમાં બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની, અંગ્રેજ સરકાર કે ભારત સરકારનો સત્તાવાર સરકારી તલાટી મહેસૂલ (ટેક્સ) ઉઘરાવતો નહોતો, પરંતુ ખુદ જાગીરદારનો પોતાનો અંગત રાખેલો તલાટી આખા ગામનું મહેસૂલ ઉધરાવતો હતો અને તેનો હિસાબ કિતાબ રાખતો હતો. જમીનનો માલિકી હક અને ટેક્સ પંચાયતને બદલે જાગીરદાર પાસે જતો હતો. પરંતુ જ્યારે ભારત દેશને વર્ષ ૧૯૪૭માં આઝાદી મળી અને ત્યારબાદ રજવાડાંઓ તેમજ જાગીરી પ્રથાઓ નાબૂદ કરવાના કાયદા આવ્યા, ત્યારે વેગામ પણ આ સદીઓ જૂની જાગીરી પ્રથામાંથી મુક્ત થઈને સ્વતંત્ર ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં ભળી ગયું. જાગીરી નાબૂદ થતાં જ જાગીરદારના અંગત તલાટીની પ્રથાનો અંત આવ્યો અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા કાયદેસરના સરકારી તલાટી-કમ-મંત્રીની નિમણૂક કરવામાં આવી, જે આજે પણ ગામનો સત્તાવાર વહીવટ સંભાળે છે.
આદર્શ અને સ્માર્ટ વિલેજ જેવી સુવિધા
કોઈપણ આદર્શ અને સ્માર્ટ વિલેજમાં જે ભૌતિક સુવિધાઓ હોવી જોઈએ તે તમામ સવલતો વેગામમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે. ગામના તમામ ફળિયામાં જે મુખ્ય રસ્તાઓ છે તે પાકા ડામરના બનેલા છે, જેના કારણે ચોમાસાની ભારે ઋતુમાં પણ કાદવ-કીચડની કોઈ સમસ્યા થતી નથી. ગામના તમામ ફળિયામાં રાત્રિના અજવાળા અને સુરક્ષા માટે આધુનિક સ્ટ્રીટલાઇટ લગાવવામાં આવી છે અને આંતરિક ગલીઓમાં સુંદર પેવર બ્લોક મોટે ભાગે લગાવેલ છે, જેનાથી ગામની સુંદરતા વધી છે. ‘નળ સે જલ’ યોજના હેઠળ મોટાભાગના નાગરિકોને નળ દ્વારા શુદ્ધ અને ફિલ્ટર કરેલું પીવાનું પાણી પૂરું પાડવાની ઉત્તમ સુવિધા પંચાયત દ્વારા કરવામાં આવી છે. સરકારી લાભો, વિધવા સહાય, ખેડૂત સબસિડી અને અન્ય સરકારી યોજનાઓ ગરીબો સુધી સમયસર પહોંચાડવા માટે ગામના સરકારી તલાટી સદા સક્રિય અને તત્પર રહે છે. ગામના વહીવટ અને ભૌતિક વિકાસની વાત કરીએ તો, ભૂતકાળમાં ગામના ભૂતપૂર્વ લોકપ્રિય સરપંચો બટુભાઇ નાયક, હેમંતભાઇ નાયક, બાબુભાઇ પટેલ, લક્ષ્મીબહેન રાઠોડ, ભૂપેન્દ્ર પટેલ અને મુકેશભાઈ પટેલનો ફાળો અત્યંત પ્રશંસનીય અને નોંધનીય રહ્યો છે. તેમણે પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન ગામમાં પાણીની ટાંકી, રસ્તાઓ અને શાળાઓના ઓરડાઓ બનાવવામાં રાત-દિવસ મહેનત કરી હતી. ગામમાં સારા ડામરના રસ્તાઓ સહીત સ્ટ્રીટ લાઈટની સુવિધાઓની જાળવણી પણ યોગ્ય રીતે થઈ રહી છે.
