ભારતમાં ચાનો દબદબો એટલો છે કે લોકો સવારે આંખ ખોલે ત્યારથી લઈને રાત્રે ઊંઘે ત્યાં સુધી ‘ચા.. ચા..’ કરતા હોય છે. પણ જરા કલ્પના કરો કે જો ભારતનું રાષ્ટ્રીય પીણું ચાને બદલે ‘છાશ’ જાહેર કરી દેવામાં આવે તો? તો કદાચ દેશની તાસીર જ બદલાઈ જાય! ચા પીવાથી સ્ફૂર્તિ આવે છે, પણ છાશ પીવાથી જે ‘પરમ શાંતિ’ અને ‘ઘેન’ ચડે છે, તેનો આનંદ તો કોઈ યોગી જ સમજી શકે.
દરેક ઘરની છાશની એક અલગ ઓળખ હોય છે. જેમ માણસના સ્વભાવ અલગ હોય, તેમ છાશના પણ પ્રકારો છે:
1. પાણી જેવી મોળી છાશ. આ છાશ નથી હોતી, પણ સફેદ રંગનું પાણી હોય છે. આ એવી છાશ છે જે મહેમાનને પીવડાવવામાં આવે ત્યારે મહેમાનને એમ થાય કે ગ્લાસ ધોઈને પાણી આપ્યું છે કે શું? ડાયેટિંગ કરનારા લોકો આને ‘હેલ્ધી’ કહીને ગટગટાવી જાય છે. 2. ખાટી છાશ.આ મધ્યમ માર્ગી છે. ગળામાં થોડી ચચરે પણ મજા આવે. આ છાશ પીધા પછી માણસ થોડો સાવધ થઈ જાય છે. 3. ખૂબ જ ખાટી (કાતિલ) છાશ. આ છાશ પીતાની સાથે જ આંખોના ડોળા બહાર આવી જાય અને ગાલના સ્નાયુઓ સંકોચાઈ જાય. આ છાશ પીધા પછી માણસ સીધો ભગવાનને યાદ કરે છે. આનો ઉપયોગ પીવા કરતા ઢોકળાના આથો લાવવામાં વધુ થાય છે.
4. ઊંઘી જતી છાશ. આ સૌથી ખતરનાક અને લોકપ્રિય પ્રકાર છે. બપોરે એક મોટો સ્ટીલનો ગ્લાસ ભરીને મસાલેદાર ઠંડી છાશ પીધી નથી કે ૨૦ મિનિટમાં ‘કુંભકર્ણ’ તમારી અંદર જાગ્યો નથી! ઓફિસોમાં જો છાશ ફરજિયાત કરવામાં આવે, તો બપોરે ૨ થી ૫ માં આખો દેશ સુઈ જાય અને જીડીપી (GDP) ભલે ઘટે પણ લોકોની શાંતિ ૧૦૦% વધી જાય.
જીરું-મીઠું નાખેલી છાશ. આ લોકો વ્યવહારુ અને ‘મસાલેદાર’ હોય છે. તેમને વાતમાં રસ પૂરતા આવડે છે. કોથમીરવાળી છાશ. આ લોકો દેખાડામાં માને છે, ઉપરથી ભલે સારા લાગે પણ અંદરથી તો છાશ જ હોય છે! બરફ નાખેલી છાશ. આ લોકો એકદમ ‘કૂલ’ હોય છે, દુનિયા ભલે આખી સળગતી હોય, તેઓ પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત હોય છે. જો ભારતનું રાષ્ટ્રીય પીણું છાશ બની જાય, તો પાર્લામેન્ટમાં પણ મંત્રીઓ ટેબલ પર છાશના ગ્લાસ રાખીને બેઠા હોય. જોરશોરથી દલીલો થતી હોય અને વચમાં સ્પીકર કહે, “શાંતિ જાળવો, બધા એક-એક ગ્લાસ છાશ પી લો.” અને જેવી છાશ પેટમાં જાય કે વિરોધ પક્ષ અને શાસક પક્ષ બંને બાજુ-બાજુમાં બેસીને નસકોરા બોલાવતા સુઈ જાય.
છાશ એ માત્ર પીણું નથી, એ એક થેરાપી છે. ચા પીવાથી ચિંતા વધે, જ્યારે છાશ પીવાથી ‘જે થશે એ જોયું જશે’ વાળી લાગણી જન્મે છે. અંતે તો એટલું જ કહી શકાય કે:
“જિંદગી ભલે ગમે તેટલી ખાટી હોય,
જો તેમાં સંતોષનું મીઠું અને આનંદનું જીરું ભળી જાય, તો તે છાશ જેવી જ લિજ્જતદાર બની જાય છે!”
આમ, છાશને રાષ્ટ્રીય પીણું બનાવવાથી દેશમાં શાંતિ, સુખ અને બપોરની ઊંઘમાં ધરખમ વધારો થશે એ નક્કી છે. જો આવતીકાલે ‘ચાય પે ચર્ચા’ બંધ થઈને ‘છાશ પે ચર્ચા’ શરૂ થાય, તો નવાઈ નહીં પામતા! ‘ગ્લાસમાં છાશ અને તળિયે બેઠેલી દહીંની પતલી પરત’ એ મધ્યમવર્ગીય ઘરોનું એક શાશ્વત સત્ય છે. ચાલો, આ નવા મુદ્દાઓને વણી લઈને લેખને વધુ મજેદાર અને ધારદાર બનાવીએ આપણે આગળ જોયું તેમ છાશના અનેક પ્રકાર છે, પણ તમે જે ‘પાણી જેવી છાશ’ની વાત કરી એ તો એક અલગ જ કલા છે! આ છાશ બનાવવી એ દરેકના વશની વાત નથી. આ એક એવું પીણું છે જેમાં ‘સફેદ રંગ’ માત્ર હાજરી પુરાવવા આવ્યો હોય છે.
આ પ્રકારની છાશને આપણે ‘ભ્રમ છાશ’ કહી શકીએ. મહેમાન જ્યારે ઘરે આવે અને યજમાન રસોડામાંથી સ્ટીલનો ચમકતો ગ્લાસ લઈને બહાર આવે, ત્યારે મહેમાનને લાગે કે અમૃત આવશે. પણ જેવો ગ્લાસ હાથમાં આવે એટલે વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા શરૂ થાય. ઉપરના ૯૦% ભાગમાં એકદમ શુદ્ધ, પારદર્શક પાણી હોય છે અને ગ્લાસના છેલ્લા ૧૦% ભાગમાં સફેદ રંગનું દહીં બિચારું એકલું-અટૂલું બેઠું હોય છે.
આ છાશ પીવાની એક ખાસ રીત છે. જો તમે હલાવ્યા વગર પીવો તો પહેલા તમને માત્ર ઠંડુ પાણી જ મળશે. છેલ્લે જ્યારે પેલું સફેદ તત્વ મોઢામાં આવે ત્યારે તમને અહેસાસ થાય કે “હા, આ છાશ હતી!” આવી છાશ પીવડાવનારા લોકો દિલના બહુ ચોખ્ખા હોય છે, એ લોકો માને છે કે “શરીરમાં પાણી જવું જોઈએ, દહીં તો ગૌણ છે!” આવી છાશ પીધા પછી પેટ ભરાતું નથી, પણ આત્મા તૃપ્ત થઈ જાય છે કારણ કે એમાં કેલરી શૂન્ય હોય છે અને શ્રદ્ધા સો ટકા!
ગુજરાતીઓ માટે ચા એ સ્ફૂર્તિ છે, પણ છાશ એ ‘સંતોષ’ છે. ચા પીને માણસ લડવા તૈયાર થાય છે, જ્યારે છાશ પીને માણસ માફ કરવા તૈયાર થાય છે. જો છાશ રાષ્ટ્રીય પીણું બને, તો ગુજરાતમાં ‘ક્રાઈમ રેટ’ ઘટી જાય, કારણ કે છાશ પીધા પછી કોઈને લાકડી ઉપાડવાનું મન ન થાય, બસ ગાદલું પાથરીને લંબાવવાનું જ મન થાય! જો કોઈના ઘરની છાશ પીતા જ તમારા દાંત ખાટા થઈ જાય, તો સમજી લેવું કે એ ઘરના મોભીનો મગજ હંમેશા ‘હાઈ એલર્ટ’ પર હોય છે. ત્યાં વાત કરતી વખતે સાવચેત રહેવું, ગમે ત્યારે વિસ્ફોટ થઈ શકે!
જે ઘરની છાશમાં ઉપર ફીણ વધારે હોય, સમજવું કે ત્યાં વાતોના વડા વધારે થાય છે, કામ ઓછું! અને જે ઘરે છાશમાં મીઠું નાખવાનું ભૂલી ગયા હોય, સમજવું કે એ લોકો જિંદગીને બહુ ગંભીરતાથી લેતા નથી, બધું ‘રામ ભરોસે’ ચાલે છે. વિચારો કે જો બોલિવૂડમાં હીરો-હીરોઈનના ઘરે જાય અને ત્યાં ‘ટી-પાર્ટી’ ને બદલે ‘છાશ-પાર્ટી’ હોય! ચા પીતી વખતે માણસ સોફિસ્ટિકેટેડ લાગે, પણ છાશ પીતી વખતે જે ‘મૂછો’ (છાશનું સફેદ લેયર) બને છે, તે ખરેખર જોવા જેવી હોય.
તમે જે ગીતની વાત કરી, એ ગીત જો ‘છાશ સ્પેશિયલ’ હોત તો કંઈક આવું હોત:
શાયદ મેરી શાદી કા ખ્યાલ દિલ મેં આયા હૈ,
ઈસી લિયે મમ્મીને મેરી તુમ્હે ‘છાશ’ પે બુલાયા હૈ…
અને પછી હીરો ગ્લાસ ભરીને છાશ પીવે અને હીરોઈન પાછળથી ગાય.
દેખતે હૈ તુમ કિતને ગ્લાસ પી સકતે હો,
જ્યાદા ખાટી હુઈ તો કિતના જી સકતે હો…”
કલ્પના કરો, અમિતાભ બચ્ચન કોઈ ફિલ્મમાં કહેતા હોય, “આજ ભી મેં ફેંકી હુઈ છાશ નહીં પીતા!” અથવા શોલેમાં ગબ્બર સિંહ પૂછતો હોય, “અરે ઓ સાંબા, કિતની છાશ બચી હૈ?” તો આખી ફિલ્મની ગંભીરતા જ રમુજમાં ફેરવાઈ જાય. લગ્ન જોવા આવતા છોકરાને જ્યારે કન્યા છાશનો ગ્લાસ લઈને આવે, અને જો છોકરો એક જ શ્વાસે ગ્લાસ ખાલી કરી દે, તો સમજવું કે છોકરો મહેનતુ છે અને ગમે તેવા સંજોગો (ખાટી છાશ) સહન કરી શકશે!
ભારતમાં ચાનો દબદબો એટલો છે કે લોકો સવારે આંખ ખોલે ત્યારથી લઈને રાત્રે ઊંઘે ત્યાં સુધી ‘ચા.. ચા..’ કરતા હોય છે. પણ જરા કલ્પના કરો કે જો ભારતનું રાષ્ટ્રીય પીણું ચાને બદલે ‘છાશ’ જાહેર કરી દેવામાં આવે તો? તો કદાચ દેશની તાસીર જ બદલાઈ જાય! ચા પીવાથી સ્ફૂર્તિ આવે છે, પણ છાશ પીવાથી જે ‘પરમ શાંતિ’ અને ‘ઘેન’ ચડે છે, તેનો આનંદ તો કોઈ યોગી જ સમજી શકે.
દરેક ઘરની છાશની એક અલગ ઓળખ હોય છે. જેમ માણસના સ્વભાવ અલગ હોય, તેમ છાશના પણ પ્રકારો છે:
1. પાણી જેવી મોળી છાશ. આ છાશ નથી હોતી, પણ સફેદ રંગનું પાણી હોય છે. આ એવી છાશ છે જે મહેમાનને પીવડાવવામાં આવે ત્યારે મહેમાનને એમ થાય કે ગ્લાસ ધોઈને પાણી આપ્યું છે કે શું? ડાયેટિંગ કરનારા લોકો આને ‘હેલ્ધી’ કહીને ગટગટાવી જાય છે. 2. ખાટી છાશ.આ મધ્યમ માર્ગી છે. ગળામાં થોડી ચચરે પણ મજા આવે. આ છાશ પીધા પછી માણસ થોડો સાવધ થઈ જાય છે. 3. ખૂબ જ ખાટી (કાતિલ) છાશ. આ છાશ પીતાની સાથે જ આંખોના ડોળા બહાર આવી જાય અને ગાલના સ્નાયુઓ સંકોચાઈ જાય. આ છાશ પીધા પછી માણસ સીધો ભગવાનને યાદ કરે છે. આનો ઉપયોગ પીવા કરતા ઢોકળાના આથો લાવવામાં વધુ થાય છે.
4. ઊંઘી જતી છાશ. આ સૌથી ખતરનાક અને લોકપ્રિય પ્રકાર છે. બપોરે એક મોટો સ્ટીલનો ગ્લાસ ભરીને મસાલેદાર ઠંડી છાશ પીધી નથી કે ૨૦ મિનિટમાં ‘કુંભકર્ણ’ તમારી અંદર જાગ્યો નથી! ઓફિસોમાં જો છાશ ફરજિયાત કરવામાં આવે, તો બપોરે ૨ થી ૫ માં આખો દેશ સુઈ જાય અને જીડીપી (GDP) ભલે ઘટે પણ લોકોની શાંતિ ૧૦૦% વધી જાય.
જીરું-મીઠું નાખેલી છાશ. આ લોકો વ્યવહારુ અને ‘મસાલેદાર’ હોય છે. તેમને વાતમાં રસ પૂરતા આવડે છે. કોથમીરવાળી છાશ. આ લોકો દેખાડામાં માને છે, ઉપરથી ભલે સારા લાગે પણ અંદરથી તો છાશ જ હોય છે! બરફ નાખેલી છાશ. આ લોકો એકદમ ‘કૂલ’ હોય છે, દુનિયા ભલે આખી સળગતી હોય, તેઓ પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત હોય છે. જો ભારતનું રાષ્ટ્રીય પીણું છાશ બની જાય, તો પાર્લામેન્ટમાં પણ મંત્રીઓ ટેબલ પર છાશના ગ્લાસ રાખીને બેઠા હોય. જોરશોરથી દલીલો થતી હોય અને વચમાં સ્પીકર કહે, “શાંતિ જાળવો, બધા એક-એક ગ્લાસ છાશ પી લો.” અને જેવી છાશ પેટમાં જાય કે વિરોધ પક્ષ અને શાસક પક્ષ બંને બાજુ-બાજુમાં બેસીને નસકોરા બોલાવતા સુઈ જાય.
છાશ એ માત્ર પીણું નથી, એ એક થેરાપી છે. ચા પીવાથી ચિંતા વધે, જ્યારે છાશ પીવાથી ‘જે થશે એ જોયું જશે’ વાળી લાગણી જન્મે છે. અંતે તો એટલું જ કહી શકાય કે:
“જિંદગી ભલે ગમે તેટલી ખાટી હોય,
જો તેમાં સંતોષનું મીઠું અને આનંદનું જીરું ભળી જાય, તો તે છાશ જેવી જ લિજ્જતદાર બની જાય છે!”
આમ, છાશને રાષ્ટ્રીય પીણું બનાવવાથી દેશમાં શાંતિ, સુખ અને બપોરની ઊંઘમાં ધરખમ વધારો થશે એ નક્કી છે. જો આવતીકાલે ‘ચાય પે ચર્ચા’ બંધ થઈને ‘છાશ પે ચર્ચા’ શરૂ થાય, તો નવાઈ નહીં પામતા! ‘ગ્લાસમાં છાશ અને તળિયે બેઠેલી દહીંની પતલી પરત’ એ મધ્યમવર્ગીય ઘરોનું એક શાશ્વત સત્ય છે. ચાલો, આ નવા મુદ્દાઓને વણી લઈને લેખને વધુ મજેદાર અને ધારદાર બનાવીએ આપણે આગળ જોયું તેમ છાશના અનેક પ્રકાર છે, પણ તમે જે ‘પાણી જેવી છાશ’ની વાત કરી એ તો એક અલગ જ કલા છે! આ છાશ બનાવવી એ દરેકના વશની વાત નથી. આ એક એવું પીણું છે જેમાં ‘સફેદ રંગ’ માત્ર હાજરી પુરાવવા આવ્યો હોય છે.
આ પ્રકારની છાશને આપણે ‘ભ્રમ છાશ’ કહી શકીએ. મહેમાન જ્યારે ઘરે આવે અને યજમાન રસોડામાંથી સ્ટીલનો ચમકતો ગ્લાસ લઈને બહાર આવે, ત્યારે મહેમાનને લાગે કે અમૃત આવશે. પણ જેવો ગ્લાસ હાથમાં આવે એટલે વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા શરૂ થાય. ઉપરના ૯૦% ભાગમાં એકદમ શુદ્ધ, પારદર્શક પાણી હોય છે અને ગ્લાસના છેલ્લા ૧૦% ભાગમાં સફેદ રંગનું દહીં બિચારું એકલું-અટૂલું બેઠું હોય છે.
આ છાશ પીવાની એક ખાસ રીત છે. જો તમે હલાવ્યા વગર પીવો તો પહેલા તમને માત્ર ઠંડુ પાણી જ મળશે. છેલ્લે જ્યારે પેલું સફેદ તત્વ મોઢામાં આવે ત્યારે તમને અહેસાસ થાય કે “હા, આ છાશ હતી!” આવી છાશ પીવડાવનારા લોકો દિલના બહુ ચોખ્ખા હોય છે, એ લોકો માને છે કે “શરીરમાં પાણી જવું જોઈએ, દહીં તો ગૌણ છે!” આવી છાશ પીધા પછી પેટ ભરાતું નથી, પણ આત્મા તૃપ્ત થઈ જાય છે કારણ કે એમાં કેલરી શૂન્ય હોય છે અને શ્રદ્ધા સો ટકા!
ગુજરાતીઓ માટે ચા એ સ્ફૂર્તિ છે, પણ છાશ એ ‘સંતોષ’ છે. ચા પીને માણસ લડવા તૈયાર થાય છે, જ્યારે છાશ પીને માણસ માફ કરવા તૈયાર થાય છે. જો છાશ રાષ્ટ્રીય પીણું બને, તો ગુજરાતમાં ‘ક્રાઈમ રેટ’ ઘટી જાય, કારણ કે છાશ પીધા પછી કોઈને લાકડી ઉપાડવાનું મન ન થાય, બસ ગાદલું પાથરીને લંબાવવાનું જ મન થાય! જો કોઈના ઘરની છાશ પીતા જ તમારા દાંત ખાટા થઈ જાય, તો સમજી લેવું કે એ ઘરના મોભીનો મગજ હંમેશા ‘હાઈ એલર્ટ’ પર હોય છે. ત્યાં વાત કરતી વખતે સાવચેત રહેવું, ગમે ત્યારે વિસ્ફોટ થઈ શકે!
જે ઘરની છાશમાં ઉપર ફીણ વધારે હોય, સમજવું કે ત્યાં વાતોના વડા વધારે થાય છે, કામ ઓછું! અને જે ઘરે છાશમાં મીઠું નાખવાનું ભૂલી ગયા હોય, સમજવું કે એ લોકો જિંદગીને બહુ ગંભીરતાથી લેતા નથી, બધું ‘રામ ભરોસે’ ચાલે છે. વિચારો કે જો બોલિવૂડમાં હીરો-હીરોઈનના ઘરે જાય અને ત્યાં ‘ટી-પાર્ટી’ ને બદલે ‘છાશ-પાર્ટી’ હોય! ચા પીતી વખતે માણસ સોફિસ્ટિકેટેડ લાગે, પણ છાશ પીતી વખતે જે ‘મૂછો’ (છાશનું સફેદ લેયર) બને છે, તે ખરેખર જોવા જેવી હોય.
તમે જે ગીતની વાત કરી, એ ગીત જો ‘છાશ સ્પેશિયલ’ હોત તો કંઈક આવું હોત:
શાયદ મેરી શાદી કા ખ્યાલ દિલ મેં આયા હૈ,
ઈસી લિયે મમ્મીને મેરી તુમ્હે ‘છાશ’ પે બુલાયા હૈ…
અને પછી હીરો ગ્લાસ ભરીને છાશ પીવે અને હીરોઈન પાછળથી ગાય.
દેખતે હૈ તુમ કિતને ગ્લાસ પી સકતે હો,
જ્યાદા ખાટી હુઈ તો કિતના જી સકતે હો…”
કલ્પના કરો, અમિતાભ બચ્ચન કોઈ ફિલ્મમાં કહેતા હોય, “આજ ભી મેં ફેંકી હુઈ છાશ નહીં પીતા!” અથવા શોલેમાં ગબ્બર સિંહ પૂછતો હોય, “અરે ઓ સાંબા, કિતની છાશ બચી હૈ?” તો આખી ફિલ્મની ગંભીરતા જ રમુજમાં ફેરવાઈ જાય. લગ્ન જોવા આવતા છોકરાને જ્યારે કન્યા છાશનો ગ્લાસ લઈને આવે, અને જો છોકરો એક જ શ્વાસે ગ્લાસ ખાલી કરી દે, તો સમજવું કે છોકરો મહેનતુ છે અને ગમે તેવા સંજોગો (ખાટી છાશ) સહન કરી શકશે!