ભારત ઝડપથી એક ગંભીર જળસંકટ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. દેશની વધતી વસ્તી, ઝડપથી થઈ રહેલું શહેરીકરણ, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આબોહવા પરિવર્તનના કારણે પાણીના સ્ત્રોતો પર સતત દબાણ વધી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો સમયસર યોગ્ય આયોજન અને રોકાણ નહીં કરવામાં આવે તો આગામી વર્ષોમાં દેશને પાણીની ગંભીર અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ભારત વિશ્વની લગભગ 18 ટકા વસ્તીનું ઘર છે, પરંતુ દેશ પાસે વિશ્વના કુલ માત્ર 4 ટકા મીઠા પાણીના સંસાધનો ઉપલબ્ધ છે. આ મોટું અસંતુલન ભવિષ્યમાં દેશના વિકાસ, અર્થતંત્ર અને સામાન્ય લોકોના જીવન પર સીધી અસર કરી શકે છે. રિસર્ચ સંસ્થા PL કેપિટલના તાજેતરના અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે વર્ષ 2030 સુધીમાં ભારતમાં પાણીની માંગ ઉપલબ્ધ પાણીના પુરવઠા કરતાં લગભગ બમણી થઈ શકે છે. એટલે કે, પાણીની જરૂરિયાત એટલી વધી જશે કે હાલના સંસાધનો તેના માટે પૂરતા નહીં રહે.
અહેવાલ અનુસાર, આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે આગામી દાયકામાં પાણી સંબંધિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં આશરે ₹20 લાખ કરોડનું રોકાણ કરવાની જરૂર પડશે. આ રોકાણ પાણીના શુદ્ધિકરણ, ગંદા પાણીના રિસાયકલિંગ, ગટર વ્યવસ્થા, પાણીના વિતરણ નેટવર્ક અને સ્ટોરેજ સિસ્ટમના વિકાસ માટે કરવામાં આવશે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રોની સરખામણીએ પાણીનો મુદ્દો માત્ર આર્થિક વિકાસ સાથે જોડાયેલો નથી, પરંતુ તે દેશની લાંબા ગાળાની જરૂરિયાત છે. વધતી વસ્તી, શહેરોનો વિસ્તાર, ભૂગર્ભ જળના ઘટતા સ્તર અને પર્યાવરણ સંબંધિત નિયમો ભારત માટે પાણીની સુરક્ષાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી રહ્યા છે. અહેવાલમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે હાલમાં ભારતમાં દરરોજ 72,000 મિલિયન લીટરથી વધુ ગંદું પાણી (સીવેજ) ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ તેની સામે તેને શુદ્ધ કરવાની ક્ષમતા ઘણી ઓછી છે. પરિણામે મોટી માત્રામાં ગંદું પાણી કોઈપણ સારવાર વિના નદીઓ, તળાવો અને અન્ય જળસ્ત્રોતોમાં છોડવામાં આવે છે, જેના કારણે પાણીનું પ્રદૂષણ સતત વધી રહ્યું છે.
આ સ્થિતિને સુધારવા માટે આગામી વર્ષોમાં નવા સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, વેસ્ટવોટર રિસાયકલિંગ પ્લાન્ટ અને આધુનિક પાણી શુદ્ધિકરણ સુવિધાઓ વિકસાવવાની જરૂર પડશે. નિષ્ણાતો માને છે કે પાણીના પુનઃઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાથી પાણીની અછતને ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે. અહેવાલમાં એવા ઉદ્યોગોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે જ્યાં ખૂબ જ શુદ્ધ પાણીની જરૂર પડે છે. તેમાં ડેટા સેન્ટર, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ અને સ્પેશિયાલિટી કેમિકલ્સ જેવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉદ્યોગોના વિસ્તરણ સાથે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પાણીની માંગમાં પણ સતત વધારો થશે.
આ પરિસ્થિતિને કારણે પાણી શુદ્ધિકરણ, રિસાયકલિંગ અને વોટર મેનેજમેન્ટ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ માટે પણ નવી તકો ઉભી થઈ રહી છે. સરકાર અને ખાનગી ક્ષેત્ર બંનેને મળીને પાણીના સંરક્ષણ અને યોગ્ય ઉપયોગ માટે મોટા પાયે કામ કરવું પડશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, ભૂગર્ભ જળના પુનર્ભરણ, ગંદા પાણીના પુનઃઉપયોગ અને પાણીના બગાડને રોકવા જેવા પગલાં સમયસર લેવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં સર્જાનાર જળસંકટને ઘણી હદ સુધી અટકાવી શકાય છે. આગામી વર્ષોમાં પાણીનું યોગ્ય આયોજન અને સંચાલન દેશની સૌથી મોટી પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ રહેશે.
