સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-એનસીઆર (Delhi-NCR) વિસ્તારમાં ફટાકડા અંગે એક મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો છે. દિવાળીના તહેવાર નિમિત્તે કોર્ટે ૭ અને ૮ નવેમ્બરના રોજ ‘ગ્રીન’ ફટાકડા ફોડવાની પરવાનગી આપી છે. આદેશ અનુસાર આ ગ્રીન ફટાકડા સવારે ૬:૦૦ થી ૭:૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે અને સાંજે ૮:૦૦ થી ૧૦:૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે ફોડી શકાશે.
૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ના પોતાના આદેશમાં જસ્ટિસ એમ.એમ. સુન્દરેશ અને જસ્ટિસ પ્રસન્ના બી. વરાલેની ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવું જરૂરી છે પરંતુ તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો એ અસરકારક ઉકેલ સાબિત થયો નથી. કોર્ટે નોંધ્યું કે અગાઉના પ્રતિબંધો છતાં ફટાકડાના વેચાણ અને ઉપયોગને અસરકારક રીતે રોકી શકાયા નથી. તેથી ચોક્કસ નિયમોને આધીન રહીને મર્યાદિત સમય માટે ગ્રીન ફટાકડાના વેચાણ અને ઉપયોગની મંજૂરી આપવામાં આવી રહી છે.
હોસ્પિટલો અને શાળાઓની નજીક ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે હોસ્પિટલો, નર્સિંગ હોમ્સ, આરોગ્ય કેન્દ્રો, વૃદ્ધાશ્રમો અને ‘સાયલન્સ ઝોન’ તરીકે જાહેર કરાયેલા સ્થળોની ૩૦૦ મીટરની ત્રિજ્યામાં ફટાકડા ફોડી શકાશે નહીં. આ પ્રતિબંધ શાળાઓ અને અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને પણ લાગુ પડે છે. આ વિસ્તારોને ફટાકડા ફોડવા માટે પ્રતિબંધિત ક્ષેત્રો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે બીમાર વ્યક્તિઓને ફટાકડાના કારણે તકલીફ ન થવી જોઈએ. પ્રદૂષણની બાળકો, વૃદ્ધો અને પહેલેથી જ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો પર ગંભીર અસર પડી શકે છે; તેથી નિયમોનું કડક પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
માત્ર માન્ય ‘ગ્રીન’ ફટાકડાના વેચાણની જ પરવાનગી
કોર્ટના નિર્દેશ મુજબ માત્ર એવા ગ્રીન ફટાકડાના ઉત્પાદનની મંજૂરી છે જેને CSIR-NEERI અને PESO તરફથી જરૂરી મંજૂરીઓ મળી હોય. આવા ફટાકડાનું ઉત્પાદન ૨ નવેમ્બરથી ૬ નવેમ્બરની વચ્ચે કરી શકાશે પરંતુ શરત એ છે કે તેનું ઉત્પાદન નિર્ધારિત માર્ગદર્શિકા મુજબ થયેલું હોવું જોઈએ.
અનધિકૃત ફટાકડાનો સમાવેશ ન થાય તે માટે ફટાકડાનું પેકેજિંગ સંપૂર્ણપણે સીલબંધ હોવું આવશ્યક છે. વધુમાં દરેક પેકેજ પર એક વિશિષ્ટ QR કોડ હોવો આવશ્યક છે. આ કોડને સ્કેન કરવાથી ફટાકડાના ઉત્પાદક, નોંધણી, લાયસન્સ અને પરીક્ષણ વિગતો સંબંધિત માહિતી મળવી જોઈએ.
કોર્ટે ફટાકડાની લૂમના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ ઉપરાંત બેરિયમ ધરાવતા ફટાકડા અથવા જેમને મંજૂરી મળી નથી તેવા ફટાકડાના ઉપયોગ પર પણ પ્રતિબંધ છે.
નિર્ધારિત સ્થળોએ જ વેચાણ થઈ શકશે
વહીવટીતંત્ર દિલ્હી-NCRમાં ફટાકડાના વેચાણ માટે ચોક્કસ સ્થળો નક્કી કરશે. આ નિર્ધારિત વિસ્તારો સિવાય અન્ય ક્યાંય પણ ફટાકડા વેચી શકાશે નહીં. ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ દ્વારા ફટાકડાના વેચાણ પર પણ પ્રતિબંધ છે.
જે દુકાનદારોના લાયસન્સ અગાઉ રદ કરવામાં આવ્યા હતા તેમને અમુક શરતોને આધીન ૪ નવેમ્બરથી ૬ નવેમ્બર વચ્ચે ફટાકડા વેચવાની કામચલાઉ પરવાનગી આપવામાં આવી શકે છે. જો કે જો કોઈ દુકાનદાર નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતો જણાશે તો તેનું લાયસન્સ ફરી એકવાર રદ કરવામાં આવશે.
કોર્ટે સત્તાવાળાઓને એવો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે ગેરકાયદેસર અથવા બિન-મંજૂર ફટાકડાના પુરવઠાને રોકવા માટે દિલ્હી-NCRમાં પ્રવેશતા વાહનોની તપાસ કરવામાં આવે.
પ્રદૂષણના સ્તર પર દેખરેખ
સુપ્રીમ કોર્ટે સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) અને સ્ટેટ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ્સ (રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) ને હવાની ગુણવત્તા પર દેખરેખ રાખવા સૂચના આપી છે. દિવાળી પહેલાં, દિવાળી દરમિયાન અને દિવાળી પછીના સમયગાળા માટે અહેવાલો તૈયાર કરવામાં આવશે.
દિવાળી પહેલાના સમયગાળા માટે હવાની ગુણવત્તાનો અહેવાલ ૨ નવેમ્બરથી ૬ નવેમ્બર સુધી તૈયાર કરવામાં આવશે. ૭ અને ૮ નવેમ્બર માટે અલગ અહેવાલ તૈયાર કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, દિવાળી પછી ૯ નવેમ્બરથી ૩૦ નવેમ્બર સુધી પ્રદૂષણના સ્તર પર દેખરેખ રાખવામાં આવશે.
કોર્ટે એવો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે પ્રદૂષણને કારણે દર્દીઓની સંખ્યામાં થયેલા વધારા અંગે હોસ્પિટલો અને આરોગ્ય કેન્દ્રો પાસેથી માહિતી એકત્ર કરવામાં આવે. આનાથી જાહેર આરોગ્ય પર ફટાકડાની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળશે.
૯ નવેમ્બરથી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ફરી લાગુ થશે
સુપ્રીમ કોર્ટે તેના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘ગ્રીન’ (પર્યાવરણને અનુકૂળ) ફટાકડા માટે આપવામાં આવેલી છૂટ કામચલાઉ છે. ૯ નવેમ્બર, ૨૦૨૬થી ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ફરીથી લાગુ થશે. દિલ્હી-એનસીઆર (Delhi-NCR) ના સત્તાવાળાઓએ ૧૪ ડિસેમ્બર સુધીમાં કોર્ટના આદેશોના પાલન અંગેનો અહેવાલ અને પ્રદૂષણના સ્તરના આંકડા રજૂ કરવાના રહેશે. કોર્ટે ચેતવણી આપી છે કે જો તેના આદેશોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળતા મળે તો જવાબદાર અધિકારીઓ સામે અદાલતની અવમાનના (contempt of court) બદલ કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી શકે છે.
કોર્ટે જનતાને પણ અપીલ કરી
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે દિવાળી એ આનંદ અને આશાનો તહેવાર છે પરંતુ પ્રદૂષણ દ્વારા લોકોના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડવું એ આ તહેવારની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. કોર્ટે ફિલ્મ સ્ટાર્સ, ખેલાડીઓ અને અન્ય જાણીતી હસ્તીઓને પણ અપીલ કરી છે કે તેઓ સુરક્ષિત અને ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે તેવી દિવાળી ઉજવવા અંગે જાગૃતિ ફેલાવે.
કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રદૂષણની સમસ્યા માત્ર આદેશો જારી કરવાથી ઉકેલી શકાતી નથી. તેના માટે સરકાર, વહીવટીતંત્ર, દુકાનદારો અને સામાન્ય જનતાના સહિયારા પ્રયાસોની જરૂર છે.
