ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ના ઉપયોગ અને જવાબદારીને લઈને ટેલિકોમ કંપનીઓ સામે નવા પડકારો ઊભા થઈ શકે છે. ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (TRAI)એ નવા ડ્રાફ્ટ નિયમોમાં એવી જોગવાઈઓ સૂચવી છે, જે મુજબ ટેલિકોમ ઓપરેટરો તેમના નેટવર્ક અને સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી થર્ડ પાર્ટી AI સિસ્ટમ્સ માટે પણ જવાબદાર બની શકે છે. આ નિયમો લાગુ થાય તો AI બનાવતી કંપનીઓ અને ટેલિકોમ ઓપરેટરો વચ્ચે જવાબદારીને લઈને નવો વિવાદ ઊભો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને AI સિસ્ટમના કારણે ગ્રાહકોને નુકસાન થાય અથવા કોઈ ગંભીર ખામી સર્જાય તો તેની જવાબદારી કોની રહેશે તે મોટો પ્રશ્ન બનશે.
હાલ AI ટેક્નોલોજી બનાવતી કેટલીક કંપનીઓ પોતાની સેવાઓને પ્રોડક્ટને બદલે સર્વિસ ગણાવે છે. તેના કારણે AI સિસ્ટમની ખામી કે તેના ઉપયોગથી થતા નુકસાન માટે જવાબદારી નક્કી કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે. એન્થ્રોપિક જેવી AI કંપનીઓએ પોતાની ટેક્નોલોજીને સર્વિસ તરીકે રજૂ કરીને પ્રોડક્ટની જવાબદારી સંબંધિત દાવાઓ સ્વીકારવા સામે વલણ અપનાવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. આ સ્થિતિમાં AI સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરનાર ગ્રાહકો અને તેને પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ કરાવતી કંપનીઓ વચ્ચે જવાબદારીનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
AI પ્રોડક્ટ્સ અને AI એજન્ટ્સના વીમા અંગે પણ અનિશ્ચિતતા છે. સામાન્ય રીતે બજારમાં વિવિધ પ્રકારની પ્રોડક્ટ્સ અને સેવાઓ માટે વીમાની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય છે, પરંતુ AI સિસ્ટમની ભૂલથી થનારા નુકસાનની જવાબદારી અને જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવું વીમા કંપનીઓ માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. AI બનાવતી કંપનીઓ પોતાની ટેક્નોલોજીને સર્વિસ ગણાવતી હોવાથી તેના માટે પ્રોડક્ટ લાયબિલિટીનો વીમો મેળવવો પણ મુશ્કેલ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં નિયમનકારી સંસ્થાઓ માટે જવાબદારી નક્કી કરવી વધુ જટિલ બને છે.
આ જ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને TRAIએ AI સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવા માટેનું પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડતી ટેલિકોમ કંપનીઓ પર જવાબદારી નક્કી કરવાની દિશામાં ડ્રાફ્ટ નિયમો રજૂ કર્યા છે. ખાસ કરીને ભારતની બહાર કાર્યરત હોય અને ભારતીય નિયમનકારી માળખાની સીધી પહોંચમાં ન આવતી AI કંપનીઓના કિસ્સામાં ટેલિકોમ ઓપરેટરોની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આથી ટેલિકોમ કંપનીઓએ AI સેવા આપતી કંપનીઓ પાસેથી જવાબદારી અને સુરક્ષાને લગતી સ્પષ્ટ ખાતરી માગવી પડે અથવા તો આવી સેવાઓનો ઉપયોગ બંધ કરવા અંગે વિચારવું પડી શકે છે.
TRAIના ડ્રાફ્ટ મુજબ દરેક ટેલિકોમ ઓપરેટરે પોતાની AI પોલિસી તૈયાર કરવી પડશે. આ પોલિસીને કંપનીના બોર્ડની મંજૂરી લેવી જરૂરી રહેશે અને દર વર્ષે ઓછામાં ઓછી એક વખત તેની સમીક્ષા કરવી પડશે. નિયમોનો અમલ શરૂ થયા બાદ સાત દિવસની અંદર આ પોલિસી TRAI સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ પણ સૂચવવામાં આવી છે. આ રીતે કંપનીઓ AIનો ઉપયોગ કયા હેતુ માટે કરે છે, કઈ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે અને તેના જોખમોનું સંચાલન કેવી રીતે કરે છે તેની માહિતી નિયમનકારી સંસ્થા પાસે ઉપલબ્ધ રહેશે.
ડ્રાફ્ટમાં દરેક AI સિસ્ટમને જોખમના આધારે હાઈ, મિડિયમ અને લો રિસ્ક એમ ત્રણ કેટેગરીમાં વહેંચવાની જોગવાઈ છે. સિસ્ટમનું વર્ગીકરણ તેના નેટવર્ક અને સેવાઓ પર થતી અસર તેમજ ગ્રાહકો પર પડી શકે તેવી સંભવિત અસરને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવશે. કોઈપણ AI સિસ્ટમનો ઉપયોગ શરૂ કરતાં પહેલાં સંબંધિત અધિકારીઓની મંજૂરી લેવી પડશે. ટેલિકોમ ઓપરેટરોએ પોતાની પાસે ઉપયોગમાં લેવાતી તમામ AI સિસ્ટમ્સની સંપૂર્ણ યાદી એટલે કે ઇન્વેન્ટરી તૈયાર કરવી પડશે. આ ઇન્વેન્ટરીમાં નોંધ ન હોય તેવી કોઈપણ AI સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.
AI સિસ્ટમ બજારમાં કે નેટવર્કમાં લાગુ કરતાં પહેલાં તેની કામગીરીની પણ વિગતવાર ચકાસણી કરવી પડશે. તેમાં સિસ્ટમની ચોકસાઈ, વિશ્વસનીયતા, સમજાવટની ક્ષમતા અને યોગ્યતાનું મૂલ્યાંકન સામેલ છે. અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓ અને વાતાવરણમાં સિસ્ટમ યોગ્ય રીતે કામ કરી શકે છે કે નહીં તેની પણ ખાતરી કરવી પડશે. આ નિયમોનો હેતુ AI સિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓના કારણે ગ્રાહકોને નુકસાન થતું અટકાવવાનો અને ટેક્નોલોજીનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
AI સંબંધિત સુરક્ષા ઘટનાઓને નોંધવા અને તેના પર દેખરેખ રાખવા માટે પણ ડ્રાફ્ટમાં જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. ટેલિકોમ ઓપરેટરોએ AI સાથે જોડાયેલી ઘટનાઓને ગંભીરતાના આધારે ચાર સુરક્ષા સ્તરમાં વર્ગીકૃત કરવી પડશે. દરેક ઘટનાની નોંધ સેન્ટ્રલ ડેટાબેઝમાં રાખવી પડશે. આ ઉપરાંત ઓછામાં ઓછી બે અત્યંત ગંભીર સ્તરની ઘટનાઓ અંગે TRAIને જાણ કરવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. તેનાથી AI સિસ્ટમમાં થતી ગંભીર ખામીઓ અને તેના કારણે ઊભા થતા જોખમો પર નિયમનકારી સંસ્થા નજર રાખી શકશે.
ડ્રાફ્ટમાં AI સિસ્ટમ પર માનવીય દેખરેખ રાખવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. માત્ર ટેક્નોલોજી પર આધાર રાખવાને બદલે દરેક સિસ્ટમની કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરવા માટે જવાબદાર વ્યક્તિઓ હોવા જોઈએ. AIના કારણે ગ્રાહકોને કોઈ નુકસાન થાય અથવા ફરિયાદ ઊભી થાય તો ટેલિકોમ ઓપરેટરોએ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તેનો જવાબ આપવો પડશે. આ ઉપરાંત દરેક ઓપરેટરે AI ગવર્નન્સ અને સેફ્ટી કમિટી રચવી પડશે. આ કમિટીની આગેવાની કંપનીના વરિષ્ઠ અધિકારી કરશે અને તે AI સિસ્ટમના ઉપયોગ, સુરક્ષા, જોખમો તથા નિયમોના પાલન પર દેખરેખ રાખશે.
TRAIના આ ડ્રાફ્ટથી ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં AIના ઉપયોગ અંગે જવાબદારીનું માળખું વધુ કડક બની શકે છે. જોકે, AI ટેક્નોલોજી વિકસાવતી કંપનીઓ અને તેનો ઉપયોગ કરતી ટેલિકોમ કંપનીઓ વચ્ચે જવાબદારીનું વિભાજન કેવી રીતે થશે તે મહત્ત્વનો મુદ્દો રહેશે. જો આ જોગવાઈઓ અમલમાં આવે તો ટેલિકોમ ઓપરેટરોએ AI સિસ્ટમ પસંદ કરતી વખતે તેની સુરક્ષા અને વિશ્વસનીયતા ઉપરાંત તેને બનાવતી કંપનીની જવાબદારી અંગે પણ સ્પષ્ટતા મેળવવી પડશે.
