મિડલ ઇસ્ટમાં ફરી એકવાર તણાવ વધી રહ્યો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના બાકી રહેલા એક કે બે મહત્ત્વના ઠેકાણાઓ પર હુમલો કરવાની ચેતવણી આપ્યા બાદ બંને દેશો વચ્ચે નિવેદનબાજી તેજ બની છે. ટ્રમ્પની ધમકીના જવાબમાં ઈરાને પણ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. ઈરાનની સેનાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો અમેરિકા ફરી હુમલો કરશે તો આ વખતે યુદ્ધ અગાઉના સંઘર્ષ કરતાં વધુ લાંબું ચાલી શકે છે. ઈરાને એવો પણ સંદેશ આપ્યો છે કે યુદ્ધ ક્યારે પૂરું થશે અને કઈ શરતો પર તેનો અંત આવશે તે નક્કી કરવાનો અધિકાર માત્ર અમેરિકાના હાથમાં નહીં હોય.
ઈરાની સેનાના પ્રવક્તા મોહમ્મદ અકરમિનિયાએ સરકારી ટેલિવિઝન પર આપેલા નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં અમેરિકા સાથે સંભવિત સંઘર્ષ અગાઉના યુદ્ધ કરતાં વધુ સમય સુધી ચાલી શકે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ યુદ્ધના અંતનો સમય કે તેની શરતો નક્કી કરી શકશે નહીં. આ નિવેદન દ્વારા ઈરાને સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે અમેરિકાના કોઈપણ નવા સૈન્ય હુમલાનો જવાબ આપવા માટે તે તૈયાર છે અને સંઘર્ષની દિશા એકતરફી રીતે નક્કી થવા દેશે નહીં.
ઈરાનનું આ નિવેદન ટ્રમ્પની તાજેતરની ટિપ્પણી બાદ સામે આવ્યું છે. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે અમેરિકાએ ઈરાનની પરમાણુ ક્ષમતાને મોટું નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. જોકે, તેમણે સાથે એવું પણ કહ્યું હતું કે હજુ એક કે બે મહત્ત્વનાં સ્થળોને નિશાન બનાવવાનાં બાકી છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા મુજબ, આ બાકી રહેલી કાર્યવાહી માત્ર 10 મિનિટમાં પૂર્ણ કરી શકાય છે. તેમણે ઈરાનના શંકાસ્પદ ભૂગર્ભ પરમાણુ ઠેકાણા ‘પિકએક્સ માઉન્ટેન’નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ટ્રમ્પની આ ટિપ્પણીથી ઈરાન સામે અમેરિકાની સંભવિત સૈન્ય કાર્યવાહી અંગેની ચર્ચા ફરી તેજ બની છે.
અમેરિકાની ધમકી વચ્ચે ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ તરફથી પણ કડક સંદેશ આપવામાં આવ્યો છે. રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સના પ્રવક્તા હોસૈન મોહેબ્બીએ ચેતવણી આપી હતી કે અમેરિકા સાથેનો સંઘર્ષ શરૂ થશે તો તેની ભૌગોલિક સીમાઓની કોઈ મર્યાદા રહેશે નહીં. આ નિવેદનનો અર્થ એ છે કે સંઘર્ષ માત્ર કોઈ એક ચોક્કસ વિસ્તાર પૂરતો મર્યાદિત રહેવાની ખાતરી નથી. ઈરાન તરફથી આપવામાં આવી રહેલી આ ચેતવણીઓથી મિડલ ઇસ્ટના અન્ય દેશોમાં પણ સંભવિત અસરો અંગે ચિંતા વધી શકે છે.
ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનીએ પણ દેશ પર કોઈપણ પ્રકારનો હુમલો થશે તો તેનો તાત્કાલિક અને અસરકારક જવાબ આપવામાં આવશે તેવી ચેતવણી આપી છે. આ નિવેદનથી ઈરાનનું વલણ વધુ સ્પષ્ટ થયું છે. એક તરફ દેશના સૈન્ય અધિકારીઓ સંભવિત લાંબા યુદ્ધની વાત કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ પણ હુમલાનો જવાબ આપવાની તૈયારી દર્શાવી રહ્યું છે. આ સ્થિતિમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ માત્ર રાજકીય નિવેદનો પૂરતો સીમિત રહે છે કે ફરી સૈન્ય અથડામણનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે તેના પર સૌની નજર છે.
જોકે, બંને દેશો વચ્ચે વધતા તણાવની વચ્ચે રાજદ્વારી વાતચીતના પ્રયાસો પણ ચાલુ હોવાના સંકેતો મળ્યા છે. ઈરાનના સુરક્ષા અધિકારી મોહસેન રેઝાઈએ દાવો કર્યો છે કે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ તરફથી વાતચીત ફરી શરૂ કરવા માટે પત્ર મળ્યો છે. આ દાવો એવા સમયે કરવામાં આવ્યો છે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે હુમલાની ધમકીઓ અને કડક નિવેદનોનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. જો આ દાવા પ્રમાણે વાતચીત શરૂ થાય તો બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ ઘટાડવા માટે રાજદ્વારી માર્ગ ખુલવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
ઈરાનના વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ પણ પોતાના દેશનું વલણ સ્પષ્ટ કરતાં કહ્યું છે કે ઈરાન રાજદ્વારી વાતચીત અને સંરક્ષણ બંને માટે તૈયાર છે. તેમના નિવેદનથી ઈરાન એક તરફ ચર્ચા માટેનો રસ્તો ખુલ્લો રાખવા માગે છે અને બીજી તરફ પોતાની સુરક્ષા અંગે કોઈ સમાધાન કરવા તૈયાર નથી તેવો સંદેશ મળે છે. આથી હાલની સ્થિતિમાં બંને દેશો વચ્ચે એકસાથે બે પ્રકારની હિલચાલ જોવા મળી રહી છે. એક તરફ સંભવિત સૈન્ય કાર્યવાહી અંગે ચેતવણીઓ આપવામાં આવી રહી છે, તો બીજી તરફ વાતચીત દ્વારા સંકટનો ઉકેલ લાવવાની શક્યતાઓ પણ તપાસવામાં આવી રહી છે.
દરમિયાન, ઈરાન સામેની સંભવિત કાર્યવાહી અંગે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે પણ ચર્ચા થઈ હોવાની માહિતી સામે આવી છે. આ બાબત મિડલ ઇસ્ટની સ્થિતિને વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેની ચર્ચાઓમાં કયા મુદ્દાઓ પર વિચાર કરવામાં આવ્યો છે તે અંગે સ્પષ્ટ વિગતો આપવામાં આવી નથી, પરંતુ ઈરાન સામેની કોઈપણ નવી સૈન્ય કાર્યવાહીનો પ્રાદેશિક સુરક્ષા પર પ્રભાવ પડી શકે છે.
હાલમાં મિડલ ઇસ્ટમાં સ્થિતિ અનિશ્ચિત છે. અમેરિકાની હુમલાની ચેતવણી અને ઈરાનના વળતા પડકાર વચ્ચે બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ ફરી વધી રહ્યો છે. બીજી તરફ, વાતચીત શરૂ કરવાના દાવા અને ઈરાનના વિદેશમંત્રીનું રાજદ્વારી પ્રયાસો માટે તૈયાર હોવાનો સંદેશ સંકટનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ શોધવાની શક્યતા પણ દર્શાવે છે. જો બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી પ્રયાસો સફળ નહીં થાય અને સૈન્ય કાર્યવાહીનો માર્ગ અપનાવવામાં આવશે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે. મિડલ ઇસ્ટની સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, ઊર્જા પુરવઠો અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર પણ તેની અસર પડી શકે છે. તેથી હવે સમગ્ર વિશ્વની નજર બંને દેશોના આગામી પગલાં અને વાતચીતની શક્યતાઓ પર ટકેલી છે.
