મિડલ ઇસ્ટમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા વધતા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે હવે વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંના એક હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ફરી એકવાર વિસ્ફોટની ઘટના સામે આવી છે. ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)એ દાવો કર્યો છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થઈ રહેલા બે ઓઇલ ટેન્કરો દરિયાઈ માઇન (Sea Mine) સાથે અથડાતા જોરદાર વિસ્ફોટ થયો હતો. વિસ્ફોટ બાદ બંને જહાજો દરિયામાં જ અટકી ગયા હતા. આ ઘટનાએ વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધારી છે, કારણ કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના ક્રૂડ ઓઇલ અને પ્રાકૃતિક ગેસના સૌથી મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. IRGCએ આ ઘટના બાદ અમેરિકા સામે કડક વલણ અપનાવતા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા ખાડી વિસ્તારમાં પોતાના સૈન્ય અભિયાન ચાલુ રાખશે, ત્યાં સુધી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા કોઈપણ જહાજની સુરક્ષાની ખાતરી આપી શકાશે નહીં. ઈરાનના આ નિવેદન બાદ સમગ્ર ખાડી વિસ્તારમાં સુરક્ષા એજન્સીઓ એલર્ટ થઈ ગઈ છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ ગણાય છે. દરરોજ વિશ્વના લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG)ના ટેન્કરો આ જ માર્ગેથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, કતાર, ઈરાક અને અન્ય ખાડી દેશોમાંથી નિકળતું મોટાભાગનું તેલ આ જ રૂટ દ્વારા વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. તેથી આ વિસ્તારમાં થતી દરેક ઘટના આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો પર સીધી અસર કરે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી સતત હુમલા અને પ્રતિહુમલાની ઘટનાઓ વધી રહી છે. બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ હવે માત્ર સૈન્ય મથકો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ દરિયાઈ માર્ગો, વેપાર અને વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા પર પણ તેની અસર જોવા મળી રહી છે.
IRGCના દાવા અનુસાર, મોડી રાત્રે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થઈ રહેલા બે ઓઇલ ટેન્કરો દરિયામાં બિછાવેલી માઇન સાથે અથડાયા હતા. અથડામણ થતાં જ બંને જહાજોમાં જોરદાર વિસ્ફોટ થયો અને જહાજોને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું. ઈરાને આ ઘટનાને અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી સાથે જોડીને ચેતવણી આપી છે કે જો અમેરિકા પોતાની કાર્યવાહી ચાલુ રાખશે તો સમગ્ર દરિયાઈ માર્ગ વધુ જોખમી બની શકે છે. જોકે આ દાવાની હજુ સુધી કોઈ સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સી અથવા અન્ય દેશ દ્વારા પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી. અમેરિકી સૈન્ય અથવા અમેરિકન સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) તરફથી પણ આ ઘટના અંગે કોઈ સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું નથી.
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજો પર હુમલાનો દાવો કર્યો હોય. ગયા અઠવાડિયે પણ IRGCએ બે ટેન્કરો દરિયાઈ માઇન સાથે અથડાયા હોવાનું જણાવ્યું હતું. જોકે તે સમયે અમેરિકન સેન્ટ્રલ કમાન્ડે આ દાવાને ફગાવી દીધો હતો અને આવી કોઈ ઘટના બની હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ ઉપરાંત ઈરાને અગાઉ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે તેણે મિસાઈલ અને ડ્રોન ઓપરેશન દ્વારા ચાર વેપારી જહાજોને રોક્યા હતા. બીજી તરફ અમેરિકા સતત કહે છે કે તે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ખાડી વિસ્તારમાં પોતાની હાજરી જાળવી રાખશે.
આ દરમિયાન અમેરિકા દ્વારા ઈરાન પર સતત નવમી રાત્રે પણ હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. અમેરિકી સેનાએ ઈરાનના અનેક દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને સૈન્ય સુવિધાઓને નિશાન બનાવી કાર્યવાહી ચાલુ રાખી છે. ઈરાનના ચાબહાર સહિતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સતત વિસ્ફોટોના અવાજો સંભળાતા હોવાના અહેવાલો સ્થાનિક મીડિયાએ આપ્યા છે. આ હુમલાઓ વચ્ચે ઈરાને વધુ એક મોટો દાવો કર્યો છે. ઈરાનના સરકારી મીડિયા અનુસાર પશ્ચિમ ઈરાનના કેરમાનશાહ પ્રાંતમાં અમેરિકાનું અત્યાધુનિક MQ-9 Reaper ડ્રોન તોડી પાડવામાં આવ્યું છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે IRGCની એરોસ્પેસ ફોર્સની અદ્યતન એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ દ્વારા આ ડ્રોનને સફળતાપૂર્વક નિશાન બનાવીને ધરાશાયી કરવામાં આવ્યું હતું.
MQ-9 Reaper અમેરિકાનું અત્યંત આધુનિક સર્વેલન્સ અને હુમલા માટે ઉપયોગમાં લેવાતું માનવરહિત વિમાન છે. આ ડ્રોન લાંબા સમય સુધી આકાશમાં રહી શકે છે અને ચોકસાઈપૂર્વક હુમલા કરવા માટે જાણીતા છે. જો ઈરાનનો દાવો સાચો સાબિત થાય તો તે અમેરિકા માટે મોટો વ્યૂહાત્મક ફટકો માનવામાં આવશે. જોકે અત્યાર સુધી અમેરિકાએ MQ-9 ડ્રોન તોડી પાડવાના દાવા અંગે કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપી નથી. સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ત્રોતો દ્વારા પણ આ દાવાની પુષ્ટિ થઈ નથી.
મિડલ ઇસ્ટમાં વધતા તણાવને કારણે વૈશ્વિક બજારોમાં પણ તેની અસર જોવા મળી રહી છે. રોકાણકારોમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં સતત વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવર વધુ પ્રભાવિત થશે તો વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. વિશ્વના અનેક દેશોએ બંને પક્ષોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ વધુ વિસ્તરશે તો માત્ર મિડલ ઇસ્ટ જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના વેપાર, ઊર્જા પુરવઠા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
હાલ સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, ખાડી દેશો અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સૈન્ય ગતિવિધિઓ સતત વધી રહી છે. વેપારી જહાજો માટે જોખમ વધતાં આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ પણ પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે. નોંધનીય છે કે આ સમાચારના કેટલાક ભાગો ઈરાન અને અમેરિકાના સત્તાવાર દાવાઓ પર આધારિત છે. હોર્મુઝમાં ટેન્કર વિસ્ફોટ, MQ-9 ડ્રોન તોડી પાડવા તથા અન્ય સૈન્ય કાર્યવાહી સંબંધિત દાવાઓની હજુ સુધી સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી.
