મીના કુમારી અભિનિત અને ભારતીય સિનેમાની યાદગાર ફિલ્મોમાં સ્થાન ધરાવતી ‘પાકીઝા’ હવે નવા અવતારમાં દર્શકો સામે આવવા તૈયાર છે. 1972માં રિલીઝ થયેલી કમાલ અમરોહીની આ ક્લાસિક ફિલ્મને 4Kમાં રિસ્ટોર કરવામાં આવી છે. ફિલ્મનું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખાસ સ્ક્રીનિંગ ફ્રાન્સના લિયોનમાં યોજાનારા ફેસ્ટિવલ લ્યુમીર અને લંડનના BFI ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં થવાનું છે. આ સાથે દાયકાઓ જૂની આ ફિલ્મ ફરી એકવાર વૈશ્વિક દર્શકો સુધી પહોંચશે. ‘પાકીઝા’ના રિસ્ટોરેશનનું કામ ફિલ્મ હેરિટેજ ફાઉન્ડેશન દ્વારા લગભગ બે વર્ષ સુધી કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રક્રિયા સરળ નહોતી, કારણ કે ફિલ્મની મૂળ સામગ્રી સમય જતાં ભારે નુકસાન પામી ચૂકી હતી. ફિલ્મનો મૂળ કેમેરા નેગેટિવ લગભગ ઓગળી ગયો હતો. બચેલી અન્ય ફિલ્મ સામગ્રીમાં પણ રંગ ફિક્કા પડી ગયા હતા, અનેક જગ્યાએ ઘસરકા પડ્યા હતા અને ફૂગના કારણે ફિલ્મની ગુણવત્તાને નુકસાન થયું હતું.
આવી સ્થિતિમાં ફિલ્મને તેના મૂળ સ્વરૂપની નજીક લાવવી એક મોટો પડકાર હતો. રિસ્ટોરેશન ટીમે ઉપલબ્ધ ફિલ્મ સામગ્રી ઉપરાંત તે સમયની તસવીરો અને અન્ય સંદર્ભ સામગ્રીનો પણ ઉપયોગ કર્યો હતો. ફિલ્મ હેરિટેજ ફાઉન્ડેશનના ડાયરેક્ટર શિવેન્દ્ર સિંહ ડુંગરપુર અને તેમની ટીમે ફિલ્મના દૃશ્યો અને રંગોને શક્ય તેટલા મૂળ સ્વરૂપમાં જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં કમાલ અમરોહીના સંતાનો તજદાર અને રુખસારની સલાહ પણ લેવામાં આવી હતી. બંનેને ફિલ્મના શૂટિંગ અને સેટ સાથે જોડાયેલી ઘણી યાદો હતી. આ યાદો અને તેમની પાસેથી મળેલી માહિતી રિસ્ટોરેશન ટીમ માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ હતી. ફિલ્મ બનાવતી વખતે દિગ્દર્શકની કલ્પના અને દૃશ્યો કેવી રીતે હતા તે સમજવામાં પણ આ માહિતીથી મદદ મળી હતી.
‘પાકીઝા’ પોતે પણ એક લાંબી અને સંઘર્ષભરી ફિલ્મી સફરનું પરિણામ હતી. આ ફિલ્મની શરૂઆત 1950ના દાયકામાં થઈ હતી અને તે સમયે મીના કુમારીને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન અનેક પ્રકારના પડકારો આવ્યા. કાસ્ટિંગમાં ફેરફાર થયા, પટકથામાં વારંવાર બદલાવ કરવામાં આવ્યા અને એક તબક્કે સ્ટુડિયોમાં આગ લાગવાથી પણ ફિલ્મના કામને અસર થઈ હતી. આ બધા પડકારો વચ્ચે કમાલ અમરોહી ફિલ્મના દરેક પાસાને લઈને અત્યંત ચોકસાઈ રાખવા માટે જાણીતા હતા. તેમના માટે ફિલ્મના દૃશ્ય, સેટ, સંગીત અને રજૂઆતમાં કોઈ સમાધાન કરવું સરળ નહોતું. પરિણામે ફિલ્મનું નિર્માણ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું.
પછી કમાલ અમરોહી અને મીના કુમારી વચ્ચેના સંબંધોમાં આવેલા તણાવને કારણે ફિલ્મનું કામ અટકી ગયું હતું અને એક સમયે પ્રોજેક્ટ અધૂરો રહી જવાની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. જોકે, 1969માં સુનીલ દત્ત અને નરગીસે બીમાર મીના કુમારીને ફિલ્મનું કામ પૂર્ણ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી હતી. ત્યારબાદ ફિલ્મનું શૂટિંગ અને બાકીનું કામ ફરી શરૂ થયું અને આખરે ફિલ્મ પૂર્ણ થઈ. ‘પાકીઝા’ 4 ફેબ્રુઆરી 1972ના રોજ સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થઈ હતી. ફિલ્મને દર્શકો તરફથી અભૂતપૂર્વ પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. જોકે, ફિલ્મની સફળતાનો આનંદ મીના કુમારી લાંબો સમય માણી શક્યા નહોતા. ફિલ્મ રિલીઝ થયાના બે મહિનાથી પણ ઓછા સમયમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. ત્યારથી ‘પાકીઝા’ મીના કુમારીની કારકિર્દી સાથે જોડાયેલી સૌથી યાદગાર ફિલ્મોમાંની એક બની ગઈ.
ફિલ્મની ખાસિયત માત્ર તેની વાર્તા પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. મીના કુમારી ઉપરાંત અશોક કુમાર, રાજ કુમાર અને વીણા જેવા કલાકારોના અભિનયે પણ ફિલ્મને યાદગાર બનાવી છે. ફિલ્મના ભવ્ય સેટ, સુંદર દૃશ્યો, વેશભૂષા અને સંગીતે તેને ભારતીય સિનેમાની એક આગવી ઓળખ અપાવી. ‘પાકીઝા’ના ગીતો પણ આજે દાયકાઓ બાદ એટલા જ લોકપ્રિય છે. ‘ચલતે ચલતે’, ‘ઇન્હીં લોગોને’, ‘મૌસમ હૈ આશિકાના’ અને ‘થાડે રહિયો’ જેવા ગીતો ફિલ્મની ઓળખનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયા છે. સંગીત અને દૃશ્ય રજૂઆતના અનોખા સંયોજનને કારણે ફિલ્મને આજે પણ ક્લાસિક તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
હવે 4K રિસ્ટોરેશન બાદ ‘પાકીઝા’ નવી પેઢીના દર્શકોને વધુ સારી દૃશ્ય ગુણવત્તા સાથે જોવા મળશે. જૂની ફિલ્મની નાજુક અને નુકસાન પામેલી ફિલ્મ સામગ્રીમાંથી તેના મૂળ દૃશ્યો અને રંગોને સાચવીને તૈયાર કરવામાં આવેલું આ રિસ્ટોરેશન ભારતીય ફિલ્મ વારસાને જાળવવાની દિશામાં પણ મહત્વનું પગલું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં થનારા સ્ક્રીનિંગથી ‘પાકીઝા’ને ફરી વૈશ્વિક મંચ પર રજૂ કરવાની તક મળશે. દાયકાઓ પહેલાં બનેલી આ ફિલ્મ આજે પણ પોતાની કલા, સંગીત, અભિનય અને દૃશ્ય સૌંદર્યને કારણે પ્રાસંગિક છે. હવે 4K રિસ્ટોરેશન દ્વારા મીના કુમારી અને કમાલ અમરોહીની આ યાદગાર કૃતિને નવી પેઢીના દર્શકો પણ મોટા પડદા પર નવા અનુભવ સાથે માણી શકશે.
