કેદારનાથ ધામમાં શ્રદ્ધાળુઓની વધતી સંખ્યા સાથે કચરાની સમસ્યા પણ ગંભીર બની રહી છે. વર્ષ 2026માં એપ્રિલથી ઓગસ્ટ વચ્ચે માત્ર પાંચ મહિનામાં કેદારનાથ ધામમાંથી 50.30 મેટ્રિક ટન કચરો બહાર આવ્યો છે. આ આંકડો અગાઉના વર્ષોની આખી યાત્રા સીઝનમાં નોંધાયેલા કચરાની સરખામણીમાં ઘણો વધારે છે. ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિક કચરાનું પ્રમાણ વધતાં હિમાલયી પર્યાવરણ અને કચરા વ્યવસ્થાપનને લઈને ચિંતા વધી છે. નગર પંચાયતના આંકડાઓ અનુસાર, વર્ષ 2025ની આખી સીઝનમાં કેદારનાથમાંથી 21.40 મેટ્રિક ટન કચરો બહાર આવ્યો હતો. તેની સરખામણીમાં 2026માં માત્ર પાંચ મહિનામાં જ 50.30 મેટ્રિક ટન કચરો એકત્ર થયો છે. એટલે પાંચ મહિનાનો આ આંકડો ગત વર્ષની આખી સીઝન કરતાં અઢી ગણાથી પણ વધુ છે.
કચરામાં આટલો મોટો વધારો કેદારનાથમાં યાત્રાળુઓની વધતી સંખ્યા સાથે જોડાયેલો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં આશરે 15 લાખ શ્રદ્ધાળુઓ કેદારનાથ ધામની યાત્રા કરી ચૂક્યા છે. મોટી સંખ્યામાં લોકો પહોંચતા રહેતાં ખાદ્ય પેકેટ, બોટલ, પેકેજિંગ અને અન્ય સામગ્રીમાંથી નીકળતા કચરાનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે. આ અંગેની વિગતો એક RTIના જવાબમાં સામે આવી છે. નોઈડાના RTI કાર્યકર્તા અમિત ગુપ્તા દ્વારા કેદારનાથની કચરા વ્યવસ્થાને લગતી માહિતી માંગવામાં આવી હતી. તેના જવાબમાં નગર પંચાયત દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડાઓએ ધામમાં કચરાના વધતા પ્રમાણની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી છે.
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોના આંકડા જોવામાં આવે તો કેદારનાથમાં કચરાનું પ્રમાણ સતત એકસરખું રહ્યું નથી. વર્ષ 2023માં કુલ 32.58 મેટ્રિક ટન કચરો નોંધાયો હતો. ત્યારબાદ 2024માં આ આંકડો ઘટીને 26.10 મેટ્રિક ટન થયો હતો. વર્ષ 2025માં વધુ ઘટાડો થયો અને આખી સીઝનમાં 21.40 મેટ્રિક ટન કચરો બહાર આવ્યો હતો. પરંતુ 2026માં સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. એપ્રિલથી ઓગસ્ટ દરમિયાન જ 50.30 મેટ્રિક ટન કચરો એકત્ર થયો છે. એટલે 2026ના પાંચ મહિનાનો આંકડો 2023ની સરખામણીમાં આશરે 54 ટકા વધારે છે. 2024ની સરખામણીમાં તે લગભગ 93 ટકા અને 2025ની સરખામણીમાં લગભગ 135 ટકા વધારે છે.
મહિના પ્રમાણે આંકડા જોઈએ તો એપ્રિલમાં કેદારનાથમાંથી 1.7 મેટ્રિક ટન કચરો બહાર આવ્યો હતો. મે મહિનામાં કચરાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ રહ્યું અને આ મહિને 16.3 મેટ્રિક ટન કચરો નોંધાયો હતો. જૂનમાં 11.5 મેટ્રિક ટન, જુલાઈમાં 10.5 મેટ્રિક ટન અને ઓગસ્ટમાં 10.3 મેટ્રિક ટન કચરો એકત્ર થયો હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે યાત્રા સીઝન દરમિયાન જેમ શ્રદ્ધાળુઓની સંખ્યા વધતી જાય છે તેમ કચરાનું પ્રમાણ પણ ઝડપથી વધે છે. ખાસ કરીને મે અને જૂન જેવા મહિનાઓમાં યાત્રાળુઓની સંખ્યા વધુ રહેતી હોવાથી કચરા વ્યવસ્થા પર મોટું દબાણ આવે છે.
કેદારનાથ જેવા ઊંચાઈવાળા પહાડી વિસ્તારમાં કચરાનો નિકાલ સામાન્ય શહેરોની સરખામણીમાં વધુ મુશ્કેલ છે. અહીં કચરો એકત્ર કરવો, તેને નીચેના વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવો અને યોગ્ય રીતે પ્રોસેસ કરવો પડકારરૂપ બને છે. તેમાં પણ પ્લાસ્ટિકનો કચરો સૌથી મોટી સમસ્યા બની શકે છે, કારણ કે તે સરળતાથી નાશ પામતો નથી અને લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં રહે છે. નગર પંચાયતના ડેટા પ્રમાણે 2026માં અત્યાર સુધીમાં આશરે 20 મેટ્રિક ટન પ્લાસ્ટિક કચરો એકત્ર થયો છે. તેમાંથી 18.5 મેટ્રિક ટન એટલે કે લગભગ 92.5 ટકા પ્લાસ્ટિકને પ્રોસેસ કરવામાં આવ્યું છે. હજુ આશરે 1.5 મેટ્રિક ટન પ્લાસ્ટિક કચરો પ્રોસેસ થવાનો બાકી છે.
પ્લાસ્ટિકના કચરાને પ્રોસેસ કરીને તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો પહાડી વિસ્તારોમાં ખાસ પડકારરૂપ છે. કેદારનાથમાં પ્રવાસીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી પાણીની બોટલ, ખાદ્ય પેકેટ, પ્લાસ્ટિક રેપિંગ અને અન્ય સામગ્રીનો ઉપયોગ થયા બાદ તેનો મોટો હિસ્સો કચરામાં ફેરવાય છે. જો આ કચરો યોગ્ય રીતે એકત્ર અને પ્રોસેસ ન થાય તો તે આસપાસના કુદરતી વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે. કચરાના નિકાલ માટે કેદારનાથમાં લેન્ડફિલની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી છે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે ત્યાં લેન્ડફિલની કુલ ક્ષમતા 30,000 ચોરસ ફૂટ છે. હાલમાં તેમાં આશરે 28,000 ચોરસ ફૂટ જગ્યા ખાલી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં કચરા વ્યવસ્થાપન માટે ચાર લેન્ડફિલ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. જોકે લેન્ડફિલ અને કચરો પ્રોસેસ કરવાની વ્યવસ્થા હોવા છતાં સતત વધતા કચરાને કારણે લાંબા ગાળાની વ્યવસ્થાને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે. જો દર વર્ષે યાત્રાળુઓની સંખ્યા વધતી રહેશે અને તેના પ્રમાણમાં કચરાનું પ્રમાણ પણ વધશે તો હાલની વ્યવસ્થા કેટલો સમય પૂરતી રહેશે તે મહત્વનો પ્રશ્ન બની શકે છે.
કેદારનાથ માત્ર ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ હિમાલયના સંવેદનશીલ પર્યાવરણનો પણ ભાગ છે. અહીં જમીન, પાણી, નદીઓ અને આસપાસના કુદરતી વિસ્તારો પર વધતા માનવીય દબાણની સીધી અસર પડી શકે છે. પહાડી વિસ્તારોમાં કચરો એકવાર કુદરતી વાતાવરણમાં ફેલાઈ જાય પછી તેને પાછો એકત્ર કરવો સરળ નથી. આ કારણે કેદારનાથની યાત્રા વ્યવસ્થામાં માત્ર શ્રદ્ધાળુઓની અવરજવર, રહેવાની વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા પૂરતી બાબતો નથી. કચરો ક્યાંથી પેદા થાય છે, તેને કેવી રીતે અલગ કરવામાં આવે છે, કેટલો કચરો સ્થળ પર પ્રોસેસ થાય છે અને કેટલો કચરો નીચેના વિસ્તારોમાં મોકલવામાં આવે છે, તે તમામ બાબતો મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગને ઘટાડવા માટે યાત્રાળુઓને પણ જવાબદાર બનાવવાની જરૂરિયાત છે. પાણીની બોટલ, પેકેજિંગ અને અન્ય સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગમાં ઘટાડો થાય તો કચરાનું કુલ પ્રમાણ પણ ઘટાડી શકાય છે. કચરો જ્યાં-ત્યાં ન નાખવો અને નિર્ધારિત સ્થળે જ આપવો જેવી સામાન્ય બાબતો પણ પહાડી પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખવામાં મહત્વની બની શકે છે.
આ વર્ષે આશરે 15 લાખ શ્રદ્ધાળુઓ કેદારનાથ પહોંચી ચૂક્યા છે. મોટી સંખ્યામાં લોકોની આ અવરજવર ધામની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેની સાથે પર્યાવરણ પર વધતું દબાણ પણ સંભાળવું જરૂરી છે. યાત્રાળુઓની સંખ્યા અને કચરાના આંકડા વચ્ચેનો સંબંધ જોતા આગામી વર્ષોમાં કચરા વ્યવસ્થાપનને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થાય છે. હાલના આંકડાઓમાં સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે 2025ની આખી સીઝનમાં 21.40 મેટ્રિક ટન કચરો નોંધાયો હતો, જ્યારે 2026માં ઓગસ્ટ સુધીમાં જ તેનાથી બમણાથી વધુ એટલે કે 50.30 મેટ્રિક ટન કચરો બહાર આવી ગયો છે. જો યાત્રા સીઝન દરમિયાન આગળ પણ કચરો વધતો રહેશે તો આ આંકડો વધુ ઊંચો જઈ શકે છે. કેદારનાથમાં વધતી યાત્રાળુ સંખ્યા સાથે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું હવે મહત્વનો પડકાર બની રહ્યો છે. એક તરફ લાખો શ્રદ્ધાળુઓ માટે સુવિધાઓ ઊભી કરવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ હિમાલયના નાજુક પર્યાવરણને કચરાના વધતા ભારથી બચાવવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. પાંચ મહિનામાં 50 ટનથી વધુ કચરો બહાર આવવાનો આ આંકડો બતાવે છે કે કેદારનાથમાં કચરા વ્યવસ્થાપન હવે માત્ર સફાઈનો મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો મોટો પડકાર બની ગયો છે.
