કફ સિરપ અને અન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શનવાળી દવાઓના બેફામ વેચાણને રોકવા માટે સરકાર દવાના નિયમોમાં મોટા ફેરફાર કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. નવા પ્રસ્તાવિત નિયમો હેઠળ પ્રિસ્ક્રિપ્શનથી મળતી દવાઓનું વેચાણ ડોક્ટરની સલાહ-ચિઠ્ઠી વગર ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે. સાથે જ લાઇસન્સ પ્રાપ્ત રિટેલ મેડિકલ સ્ટોર્સમાં CCTV કેમેરા લગાવવાનું પણ ફરજિયાત બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. કફ સિરપનો કેટલાક વિસ્તારોમાં નશાકારક પદાર્થ તરીકે દુરુપયોગ થતો હોવાની ફરિયાદો સામે આવ્યા બાદ તેના વેચાણ પર નિયંત્રણ વધારવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે. ખાસ કરીને કોડીન ધરાવતી કફ સિરપનો દુરુપયોગ અને તેની ગેરકાયદેસર હેરાફેરીને રોકવા માટે દવાના વેચાણની પ્રક્રિયામાં વધુ દેખરેખ લાવવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.
નવા ડ્રાફ્ટમાં ‘ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945’માં સુધારા સૂચવવામાં આવ્યા છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શનવાળી દવાઓ સીધી દુકાન પરથી પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર વેચાતી અટકાવવાનો છે. હાલમાં કેટલીક દવાઓ, જે ડોક્ટરની સલાહ બાદ જ લેવાની હોય છે, તે કેટલીક જગ્યાએ OTC એટલે કે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર રીતે વેચાતી હોવાની સમસ્યા સામે પણ આ નિયમો દ્વારા કાર્યવાહી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રસ્તાવિત નિયમો હેઠળ લાઇસન્સ પ્રાપ્ત રિટેલ દવાની દુકાનોમાં CCTV કેમેરા લગાવવાનું ફરજિયાત થઈ શકે છે. કેમેરા દ્વારા પ્રિસ્ક્રિપ્શનવાળી દવાઓના વેચાણ પર નજર રાખી શકાશે. આ સાથે CCTVનું રેકોર્ડિંગ પણ સાચવી રાખવું પડશે. પ્રસ્તાવ મુજબ રેકોર્ડિંગ ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહિના સુધી જાળવી રાખવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી રહી છે.
આ નિયમ મુખ્યત્વે રિટેલ મેડિકલ સ્ટોર્સ માટે લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. જથ્થાબંધ દવાના વેપારને આ ખાસ CCTV વ્યવસ્થામાં સામેલ કરવામાં આવ્યો નથી. સરકારનું માનવું છે કે રિટેલ સ્તરે દવાના વેચાણની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક અને જવાબદાર બનાવવાથી પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર દવા વેચવાની સમસ્યા પર નિયંત્રણ મેળવી શકાય છે. આ ઉપરાંત પુખ્ત વયના લોકો માટે બનાવવામાં આવેલી કફ સિરપ બાળકોને આપવાની સમસ્યા પણ ચિંતાનો વિષય છે. યોગ્ય તબીબી સલાહ વિના બાળકોને કફ સિરપ આપવાથી નુકસાન થઈ શકે છે. તેથી દવાના ઉપયોગ અને વેચાણમાં ડોક્ટરની સલાહનું મહત્વ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
નવા નિયમો હાલમાં પ્રસ્તાવના તબક્કામાં છે. ડ્રાફ્ટ અંગે લોકો, દવા વેપારીઓ અને અન્ય સંબંધિત પક્ષો પાસેથી વાંધા અને સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યા છે. તેના માટે 30 દિવસનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. મળેલા સૂચનોની પ્રક્રિયા બાદ નિયમોમાં જરૂરી ફેરફાર કરીને અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે. કફ સિરપના ગેરકાયદે વેપાર સામેની કાર્યવાહી વચ્ચે આ ફેરફારોને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યા છે. 3 સપ્ટેમ્બરે ઉત્તર પ્રદેશના બાંદા જિલ્લામાં કોડીનયુક્ત કફ સિરપની દાણચોરી સામે કાર્યવાહી દરમિયાન મોટી માત્રામાં ગેરકાયદે કફ સિરપનો જથ્થો મળી આવ્યો હતો. કાર્યવાહી દરમિયાન ચાર લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
તપાસ દરમિયાન અંદાજે ₹3 કરોડની કિંમતની કોડીન કફ સિરપની લગભગ 30 હજાર બોટલ જપ્ત કરવામાં આવી હતી. આ જથ્થો ગેરકાયદે રીતે વિવિધ રાજ્યોમાં સપ્લાય કરવાનો આરોપ હતો. તપાસમાં એવું સામે આવ્યું હતું કે આંતરરાજ્ય ગેંગ દિલ્હી, હરિયાણા અને ચંદીગઢ જેવા વિસ્તારોમાંથી કોડીન આધારિત કફ સિરપનો જથ્થો મેળવીને ઉત્તર પ્રદેશ ઉપરાંત બિહાર, ઝારખંડ અને મધ્ય પ્રદેશ સહિતના રાજ્યોમાં પહોંચાડતી હોવાની માહિતી મળી હતી. કોડીનયુક્ત કફ સિરપનો તબીબી ઉપયોગ હોવા છતાં તેનો દુરુપયોગ નશા માટે થતો હોવાના કારણે તેના વેચાણ અને સપ્લાય પર પહેલાથી જ નિયંત્રણો છે. ગેરકાયદે સપ્લાયની ઘટનાઓ સામે આવતા હવે દવાની દુકાનોના સ્તરે પણ દેખરેખ વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
જો નવા નિયમો અમલમાં આવે છે તો મેડિકલ સ્ટોર્સ માટે પ્રિસ્ક્રિપ્શન ચકાસવાની પ્રક્રિયા વધુ કડક બની શકે છે. CCTVના કારણે કઈ દવા કોને અને કયા પ્રિસ્ક્રિપ્શનના આધારે આપવામાં આવી તેની તપાસ કરવી પણ સરળ બની શકે છે. આ વ્યવસ્થાથી દવાના વેચાણમાં જવાબદારી વધારવા અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર મળતી દવાઓના વેચાણ પર નિયંત્રણ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. હાલમાં આ ફેરફારો પ્રસ્તાવિત છે અને અંતિમ નિયમો જાહેર થયા બાદ જ તેમની ચોક્કસ જોગવાઈઓ અને અમલની તારીખ સ્પષ્ટ થશે. પરંતુ જો પ્રસ્તાવિત નિયમો અમલમાં આવે તો દવાની દુકાનો પર દેખરેખ વધશે અને પ્રિસ્ક્રિપ્શનવાળી દવાઓ, ખાસ કરીને દુરુપયોગની શક્યતા ધરાવતી દવાઓના વેચાણમાં વધુ કડક પ્રક્રિયા લાગુ થઈ શકે છે.
