પરમાણુ ચર્ચા માટે તેહરાને મૂકી 5 મોટી શરતો, દુનિયાની નજર આગામી નિર્ણય પર
મધ્ય પૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી વધતા તણાવ વચ્ચે હવે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ફરી એકવાર પરમાણુ ચર્ચાની શક્યતાઓ તેજ બની છે. લાંબા સમયથી ચાલતા રાજકીય અને આર્થિક ટકરાવ બાદ તેહરાને અમેરિકા સાથે ચર્ચા માટે તૈયારી દર્શાવી છે, પરંતુ સાથે જ પાંચ મહત્વપૂર્ણ શરતો પણ મૂકી છે. આ શરતો સ્વીકારવામાં આવશે કે નહીં તેના પર હવે સમગ્ર વિશ્વની નજર ટકેલી છે, કારણ કે આ ચર્ચાઓ સફળ થાય તો મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતા આવી શકે છે અને વૈશ્વિક સ્તરે તેલ બજારથી લઈને સુરક્ષા પરિસ્થિતિ સુધી મોટો પ્રભાવ પડી શકે છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો વિવાદ મુખ્યત્વે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને રહ્યો છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાન પર આરોપ લગાવતું રહ્યું છે કે તે ગુપ્ત રીતે પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન સતત કહે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ અને ઊર્જા ઉત્પાદન માટે છે. વર્ષ 2015માં અમેરિકા સહિત વિશ્વની મોટી શક્તિઓ અને ઈરાન વચ્ચે ઐતિહાસિક પરમાણુ કરાર થયો હતો, જેને JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ કરાર હેઠળ ઈરાને પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નિયંત્રણ સ્વીકાર્યું હતું અને બદલામાં તેના પર લગાવવામાં આવેલા ઘણા આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવામાં આવ્યા હતા.
વર્ષ 2018માં અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ કરારમાંથી અમેરિકા બહાર ખેંચી લીધું હતું અને ઈરાન પર ફરી કડક પ્રતિબંધો લગાવ્યા હતા. ત્યારથી બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ સતત વધતો રહ્યો છે. હવે ફરીથી શરૂ થતી ચર્ચા પહેલાં ઈરાને પાંચ મુખ્ય શરતો મૂકી છે.
- તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો દૂર કરવાની માંગ
ઈરાનની સૌથી મોટી માંગ એ છે કે અમેરિકા તેના પર લગાવવામાં આવેલા તમામ આર્થિક અને વેપાર પ્રતિબંધો સંપૂર્ણપણે દૂર કરે. ઈરાનનું કહેવું છે કે પ્રતિબંધોના કારણે તેની અર્થવ્યવસ્થા પર ભારે અસર પડી છે, તેલની નિકાસ ઘટી છે અને સામાન્ય નાગરિકો મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે. - ભવિષ્યમાં કરાર તોડાશે નહીં તેની ગેરંટી
ઈરાન ઈચ્છે છે કે અમેરિકા ભવિષ્યમાં ફરી એકતરફી રીતે પરમાણુ કરારમાંથી બહાર નહીં નીકળે તેની લેખિત અને મજબૂત ખાતરી આપે. ટ્રમ્પ સરકાર દ્વારા કરાર છોડ્યા બાદ ઈરાનનો અમેરિકાપર વિશ્વાસ ઘણો ઓછો થયો છે. - પરમાણુ કાર્યક્રમ પર ઈરાનનો અધિકાર સ્વીકારવો
તેહરાનનું કહેવું છે કે શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે પરમાણુ ઊર્જા વિકસાવવાનો તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ સંપૂર્ણ અધિકાર છે. તેથી અમેરિકા અને પશ્ચિમ દેશોએ આ અધિકારને સ્વીકારવો જોઈએ. - આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને ધમકીઓ બંધ કરવી
ઈરાને અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો પર આરોપ લગાવ્યો છે કે તેઓ સતત સૈન્ય દબાણ અને ધમકીઓ દ્વારા ઈરાનને નબળું પાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેહરાને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ચર્ચા માત્ર સમાન સન્માન અને દબાણ વગરના વાતાવરણમાં જ શક્ય બનશે. - અટકાવવામાં આવેલી સંપત્તિ મુક્ત કરવી
ઈરાનની વિદેશી બેંકોમાં અટકાવવામાં આવેલી અબજો ડોલરની સંપત્તિ છોડવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ નાણાં તેના દેશના વિકાસ અને માનવતાવાદી જરૂરિયાતો માટે જરૂરી છે. - મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલો તણાવ
તાજેતરના સમયમાં ઈઝરાયેલ, ગાઝા, લેબનાન અને યમનને લઈને મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે. અમેરિકા ઈઝરાયેલને ખુલ્લો ટેકો આપી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન પર હમાસ અને હિઝબુલ્લાહ જેવા જૂથોને સમર્થન આપવાનો આરોપ છે. આવી સ્થિતિમાં ઈરાન-અમેરિકા ચર્ચા સફળ થાય તો સમગ્ર વિસ્તારમાં તણાવ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. - વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ અસર
ઈરાન વિશ્વના મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. જો અમેરિકા પ્રતિબંધો હટાવે અને ઈરાન ફરી સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી તેલ નિકાસ શરૂ કરે તો વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. તેથી આ ચર્ચાઓ પર દુનિયાના વેપાર અને શેર બજારો પણ નજર રાખી રહ્યા છે. - અમેરિકા શું કરશે?
અમેરિકાની તરફથી હજુ સુધી ઈરાનની તમામ શરતો પર સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આવી નથી. જોકે વોશિંગ્ટન તરફથી સંકેત આપવામાં આવ્યા છે કે ચર્ચા માટે દરવાજા ખુલ્લા છે, પરંતુ ઈરાને પહેલા પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમને મર્યાદિત કરવાનો વિશ્વાસ આપવો પડશે. - વિશ્વ રાજકારણના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ સૌથી મોટો પડકાર છે. જો બંને પક્ષ લવચીક વલણ અપનાવે તો વર્ષો જૂનો તણાવ ઓછો થઈ શકે છે, પરંતુ જો ચર્ચા નિષ્ફળ જાય તો મધ્ય પૂર્વમાં નવી અસ્થીરતા ઊભી થવાની ભીતિ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
- હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર તેહરાન અને વોશિંગ્ટન વચ્ચે થનારી આગામી ચર્ચાઓ પર ટકેલી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું બંને દેશો રાજકીય મતભેદો ભૂલીને સમજૂતી તરફ આગળ વધે છે કે પછી ફરી એકવાર તણાવ વધુ ગંભીર બને છે.
