સિસ્ટમથી નારાજ થયેલા નવા યુવા વિદ્યાર્થી નેતાઓના ઉદયને કારણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી એવી વ્યક્તિ નથી, જે તેમના ટીકાકારોને સરળતાથી એવું વિચારવા દે કે તેમણે યુવાનો સાથેનો પોતાનો સંપર્ક ગુમાવી દીધો છે. તેથી, ૫ સપ્ટેમ્બરે મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે પોતાના પ્રથમ હાઈ-પ્રોફાઇલ સંબોધનના ૧૩ વર્ષ પછી દિલ્હીની ૧૦૦ વર્ષ જૂની શ્રી રામ કોલેજ ઑફ કોમર્સ (SRCC) ખાતે પરત ફર્યા. વડા પ્રધાને આ અવસરનો ઉપયોગ માત્ર એક રાજકીય ભાષણ આપવા માટે જ નહીં, પરંતુ તેનાથી પણ કંઈક વિશેષ કરવા માટે કર્યો. આ ભાષણમાં આંશિક રીતે આર્થિક બચાવ, રાજકીય હુમલાઓ અને ભારતના શિક્ષકો તથા યુવાનોને વર્ગખંડથી પરે વિચારવાની અપીલનો સમાવેશ થતો હતો.
૧૯૨૬માં સ્થપાયેલી SRCC તેની શતાબ્દી ઉજવી રહી હતી, જેણે વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓની પેઢીઓને એકત્ર કરી હતી. મોદીએ આ પ્રસંગનો ઉપયોગ ૨૦૧૩માં કોલેજમાં અનુભવેલા ભારત અને આજે જે ભારત અસ્તિત્વમાં છે તે વચ્ચેનો એક નાટકીય તફાવત દર્શાવવા માટે કર્યો હતો. તેમના તર્કના કેન્દ્રસ્થાને તાજેતરનો વિકાસ દરનો આંકડો હતો: ૨૦૨૬ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ૭.૮ ટકાના દરે વધી હતી. પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ અને અસ્થિરતાને કારણે વેપાર, ઊર્જા બજારો અને વૈશ્વિક વિશ્વાસને અસર પહોંચી છે, તેવા એક અત્યંત મુશ્કેલ સમયે મોદીએ આ આંકડાને આર્થિક મજબૂતીના પુરાવા તરીકે રજૂ કર્યો હતો. મોદી ઇચ્છતા હતા કે વિદ્યાર્થીઓ આ તફાવત પોતાની જાતે જુએ. તેમનો સંદેશ મુખ્યત્વે આ હતો: પરિવર્તનને માત્ર રાજકીય ભાષણબાજીથી નહીં, પરંતુ ૨૦૧૩માં દેશ ક્યાં હતો અને આજે ક્યાં ઊભો છે તેના આધારે મૂલવો.
આ સરખામણી મોદીના રાજકીય કથાનકના કેન્દ્રમાં છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે તેમની સરકારે જેને તેઓ ‘નીતિગત પક્ષઘાત’ (પૉલિસી પેરાલિસિસ) કહેતા હતા, તેને ‘નીતિગત ગતિશીલતા’ (પૉલિસી ડાયનેમિઝમ)થી બદલી નાખ્યો છે. વડા પ્રધાને યાદ કર્યું કે જ્યારે તેમણે ૨૦૧૩માં SRCCમાં ભાષણ કર્યું હતું ત્યારે એવી અપેક્ષાઓ હતી કે તેઓ આ મંચનો ઉપયોગ કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળની સરકાર પર પ્રહાર કરવા માટે કરશે. તેના બદલે, તેમણે કહ્યું કે તેમણે સુશાસનનું વિઝન રજૂ કર્યું હતું. જોકે, આ વખતે રાજકીય પ્રહાર નોંધપાત્ર રીતે વધુ તીક્ષ્ણ હતો.
મોદીનું SRCCનું ભાષણ અસરકારક સાબિત થશે કે નહીં તેનો મોટો આધાર એ વાત પર છે કે કયો વર્ગ તેનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યો છે. મુખ્ય રાજકીય સંદેશ તરીકે, તેનો હેતુ તેમના આર્થિક ટ્રેક રેકોર્ડને મજબૂત કરવાનો અને જન-ઝેડ મતદારોનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવાનો છે. અલબત્ત, આ ભાષણ પર રાજકીય અને સામાજિક ક્ષેત્રે અલગ-અલગ પ્રતિક્રિયાઓ આવી છે.
જાણી-જોઈને જેન-ઝી ભાષાનો ઉપયોગ કરીને—SRCCના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓને ‘ધ ઓજી’ કહીને અને વિદ્યાર્થીઓને વૈશ્વિક તકો ઝડપી લેવા માટે ‘અડધા ભરેલા ગ્લાસ’થી પરે જોવાનું કહીને—આ યુવા સંપર્ક કેમ્પસના ઘણા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ખૂબ આવકારવામાં આવ્યો હતો, જેમણે તેમની આત્મીય શૈલી અને ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ના વિઝનની પ્રશંસા કરી હતી.
તેમના એવા તીક્ષ્ણ વાક્પ્રહારો—જેમ કે, સતત ટીકા કરનારાઓને ‘નારાજ ફુવા’ તરીકે મજાક ઉડાવવી અને તેમના ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દપ્રયોગને એક હોમિયોપેથિક ગોળી ગણાવવી, જે વિપક્ષના પૂર્વગ્રહોને બહાર કાઢવા મજબૂર કરે છે—એ તેમના સમર્થકોમાં ઉત્સાહ ભર્યો છે અને રાષ્ટ્રીય સમાચાર ચક્ર પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું છે.
તેનું સાંકેતિક મહત્ત્વ સ્પષ્ટ હતું. મોદી એવા વિદ્યાર્થીઓને સંબોધિત કરી રહ્યા હતા, જેઓ ૨૦૧૪માં તેમને વારસામાં મળેલા ભારત કરતાં ખૂબ જ અલગ ભારત જોશે. તેથી, પડકાર માત્ર ૭.૮ ટકાનો આર્થિક વિકાસ દર જાળવી રાખવાનો નથી, પરંતુ આ વિકાસને તકો, રોજગારી, નવીનતા અને સામાજિક ગતિશીલતામાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે. મોદીનો મોટો મુદ્દો એ હતો કે રાજકીય વિરોધીઓમાં નિરાશાવાદ એક આદત બની ગયો છે. તેમણે ટીકાકારોની સરખામણી એ કહેવતરૂપ ‘અંકલ’ સાથે કરી, જે દરેક વસ્તુ વિશે ફરિયાદ કરતા રહે છે. કોંગ્રેસ અને અન્ય વિરોધ પક્ષોએ આર્થિક ડેટાના સરકારના અર્થઘટન પર વારંવાર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. જોકે, તેઓ એ સ્વીકારે છે કે ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંથી એક છે. પરંતુ મોદીની દલીલ માત્ર આંકડાઓ પૂરતી સીમિત ન હતી. તેમણે SRCC ખાતેના ૨૦૧૩ના તેમના ભાષણનો વારંવાર ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
ત્યારે તેઓ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી અને ભાજપના વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર હતા. ભારતનું વર્ણન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓના ‘ફ્રેજાઇલ ફાઇવ’ (પાંચ નબળા દેશો) તરીકે કરવામાં આવી રહ્યું હતું, જ્યાં ઊંચો ફુગાવો, નબળો વિકાસ દર અને તે સમયે વ્યાપકપણે ‘નીતિગત પક્ષઘાત’ તરીકે વર્ણવવામાં આવતી સ્થિતિ હતી. મોદીના ટીકાકારો નોંધે છે કે ભાષણ મધ્યમ ગાળાની આર્થિક સફળતાઓ પર કેન્દ્રિત હતું, પરંતુ તેમાં યુવાનોની તાત્કાલિક સમસ્યાઓ, જેમ કે માળખાકીય બેરોજગારી, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ગેરરીતિઓ અને ચાલુ વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શનો પર સીધું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું ન હતું.
શંકા કરનારાઓ દલીલ કરે છે કે સ્થાનિક રોજગારી માટે નક્કર નીતિગત ઉકેલોની માંગ કરી રહેલી નવી પેઢીને માત્ર અપભ્રંશ ભાષા અને શાયરીઓથી સંતુષ્ટ કરી શકાશે નહીં. અંતતઃ, આ સંદેશ યુવાન અને મહત્ત્વાકાંક્ષી વ્યાવસાયિકો સમક્ષ આર્થિક આત્મવિશ્વાસ અને સાંસ્કૃતિક આત્મીયતા દર્શાવવા માટે અસરકારક બ્રાન્ડિંગ વ્યૂહરચના છે. જોકે, તેની લાંબા ગાળાની સફળતા એ વાત પર નિર્ભર રહેશે કે શું સરકાર આ મહત્ત્વાકાંક્ષી નિવેદનબાજીને વાસ્તવિક દુનિયામાં રોજગાર સર્જન અને શૈક્ષણિક સ્થિરતા સાથે સાબિત કરી શકે છે કે નહીં.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
