NEET પેપર લીક વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન થયેલા પોલીસ બળપ્રયોગના મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શન થઈ રહ્યું છે એટલા માટે પોલીસ દ્વારા લાઠીચાર્જ કરવો યોગ્ય નથી. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે જણાવ્યું કે દરેક નાગરિકને શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરવાનો બંધારણીય અધિકાર છે અને તેનું રક્ષણ કરવું રાજ્યની જવાબદારી છે. કોર્ટે એ પણ જણાવ્યું કે હવે તે દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન સંબંધિત તમામ મહત્વના કેસોની એકસાથે સુનાવણી કરશે અને સમગ્ર દેશ માટે એકસરખી માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરશે. NEET પેપર લીક વિરોધ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ મુદ્દો માત્ર દિલ્હીના જંતર-મંતર સુધી મર્યાદિત નથી. વિરોધ પ્રદર્શન અને પોલીસ કાર્યવાહી જેવા પ્રશ્નો સમગ્ર દેશ સાથે જોડાયેલા છે. તેથી અલગ-અલગ રાજ્યોમાં જુદા જુદા ધોરણો અપનાવવાને બદલે સમગ્ર દેશ માટે એક સમાન પ્રોટોકોલ હોવો જોઈએ. કોર્ટે જણાવ્યું કે આ તમામ અરજીઓની સુનાવણી મંગળવારે કરવામાં આવશે અને ત્યારબાદ જરૂરી માર્ગદર્શિકા ઘડવાની પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવશે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે સુનાવણી દરમિયાન કહ્યું કે વિરોધ પ્રદર્શનને લઈને પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર કેવી રીતે કામ કરે તે અંગે સ્પષ્ટ નિયમો હોવા જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે પ્રોટોકોલમાં એકરૂપતા આવવી જરૂરી છે જેથી દેશના કોઈપણ ભાગમાં સમાન પ્રકારની પરિસ્થિતિ સર્જાય ત્યારે સમાન રીતે કાર્યવાહી થઈ શકે. તેમના મતે તમામ પગલાં લોકશાહી મૂલ્યો અને બંધારણીય સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાવા જોઈએ. બેન્ચના અન્ય સભ્ય ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચીએ પણ મહત્વનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમણે સવાલ કર્યો કે જ્યારે મોટી સંખ્યામાં લોકો વિરોધ પ્રદર્શન માટે ભેગા થાય છે ત્યારે પોલીસને જરૂરી સુરક્ષા સાધનો અને આધુનિક ઉપકરણો પૂરતા પ્રમાણમાં કેમ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતા નથી. તેમના મતે જો પોલીસ પાસે યોગ્ય સાધનો હશે તો બળપ્રયોગની જરૂરિયાત પણ ઘટી શકે છે અને ભીડને વધુ અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે ઘણી વખત શાંતિપૂર્ણ વિરોધ દરમિયાન અસામાજિક તત્વો પણ ઘૂસી જતા હોય છે, જેના કારણે પરિસ્થિતિ બગડે છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશે કહ્યું કે આવી પરિસ્થિતિઓને પણ ધ્યાનમાં રાખીને માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવામાં આવશે. તેમણે જણાવ્યું કે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરનારા અને કાયદો હાથમાં લેનારા લોકો વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કરવામાં આવવો જોઈએ, જેથી નિર્દોષ પ્રદર્શનકારીઓને મુશ્કેલીનો સામનો ન કરવો પડે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારતનું બંધારણ દરેક નાગરિકને શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાની વાત રજૂ કરવાનો અને વિરોધ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકાર લોકશાહીનો મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે અને તેનું રક્ષણ થવું જરૂરી છે. માત્ર એટલા માટે કે લોકો વિરોધ કરી રહ્યા છે, તેમના પર લાઠીચાર્જ કરવો કે બળપ્રયોગ કરવો યોગ્ય માનવામાં આવી શકે નહીં. જો પરિસ્થિતિ નિયંત્રણ બહાર જાય તો પણ કાયદા મુજબ જરૂરી અને સંતુલિત પગલાં જ લેવામાં આવવા જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસની કામગીરી અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી. કોર્ટે કહ્યું કે જ્યાં પોલીસ દ્વારા જરૂર કરતાં વધુ બળપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હોય અથવા બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા હિંસા કરવામાં આવી હોય, બંને સ્થિતિમાં નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ. કોઈપણ પક્ષને પૂર્વગ્રહના આધારે દોષિત કે નિર્દોષ ગણાવી શકાય નહીં. હકીકતોના આધારે જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો કે હવે વિરોધ પ્રદર્શન સંબંધિત તમામ મહત્વના મુદ્દાઓ પર વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ અપનાવવામાં આવશે. અત્યાર સુધી અલગ-અલગ કેસોમાં અલગ પ્રકારની દલીલો અને આદેશો જોવા મળતા હતા, પરંતુ હવે સમગ્ર દેશ માટે એકસરખી માર્ગદર્શિકા બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. આ માર્ગદર્શિકામાં પ્રદર્શનકારીઓના અધિકારો, પોલીસની જવાબદારીઓ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા, બળપ્રયોગના નિયમો અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવા માટેના માપદંડોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
કાયદાકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો સુપ્રીમ કોર્ટ આ મુદ્દે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરશે તો ભવિષ્યમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ઉભી થતી અનેક વિવાદાસ્પદ પરિસ્થિતિઓમાં સ્પષ્ટતા આવશે. રાજ્યોની પોલીસ અને વહીવટી તંત્રને પણ એકસરખા નિયમો અનુસાર કામ કરવાની દિશા મળશે, જેના કારણે નાગરિકોના અધિકારો અને જાહેર સુરક્ષા વચ્ચે વધુ સારું સંતુલન જાળવી શકાશે. NEET પેપર લીક મુદ્દે દેશભરમાં થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન બાદ આ કેસે વિશેષ મહત્વ મેળવ્યું છે. વિદ્યાર્થીઓ અને વિવિધ સંગઠનોનો આરોપ છે કે કેટલાક સ્થળોએ વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન બિનજરૂરી બળપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
બીજી તરફ, વહીવટી તંત્રનું કહેવું છે કે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે જરૂરી કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ આ સમગ્ર મુદ્દાને વ્યાપક રીતે તપાસીને દેશવ્યાપી માર્ગદર્શિકા ઘડવાની તૈયારીમાં છે. મંગળવારે થનારી આગામી સુનાવણીમાં સુપ્રીમ કોર્ટ તમામ સંબંધિત અરજીઓ પર એકસાથે વિચારણા કરશે. ત્યારબાદ કોર્ટ દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન અને પોલીસ કાર્યવાહીને લઈને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરે તેવી શક્યતા છે. આ નિર્ણય માત્ર NEET વિરોધ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભવિષ્યમાં દેશના કોઈપણ ભાગમાં યોજાતા શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન માટે મહત્વપૂર્ણ માપદંડ બની શકે છે.
