અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સમજૂતી થતાં હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ફરી જહાજોની અવરજવર શરૂ; ઈરાનને તેલ વેચવાની મંજૂરી, ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો
વિશ્વની ઊર્જા અર્થવ્યવસ્થા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz)ને લઈને મોટો વિકાસ સામે આવ્યો છે. લગભગ બે મહિનાથી વધુ સમયથી ચાલતી નાકાબંધી અને તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિ બાદ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી થઈ છે, જેના કારણે હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરીથી ખુલવા લાગ્યો છે અને ઈરાની તેલની નિકાસ પણ ધીમે ધીમે શરૂ થઈ ગઈ છે. સમજૂતી બાદ વૈશ્વિક તેલ બજારમાં રાહતનો માહોલ જોવા મળ્યો છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે અને ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશોએ પણ આ ઘટનાને સકારાત્મક સંકેત તરીકે જોઈ છે.
શું હતી હોર્મુઝ જળમાર્ગની નાકાબંધી?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાંનો એક છે. વિશ્વના આશરે 20 ટકા જેટલા સમુદ્રી તેલ વેપાર અને મોટા પ્રમાણમાં LNG (લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ) આ જ માર્ગ મારફતે પસાર થાય છે.ફેબ્રુઆરી 2026માં અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે વધેલા સૈન્ય તણાવ બાદ આ જળમાર્ગમાં જહાજોની અવરજવર લગભગ ઠપ થઈ ગઈ હતી. અનેક વેપારી જહાજો અટવાઈ ગયા હતા, તેલની સપ્લાયમાં ખલેલ પડી હતી અને વૈશ્વિક બજારોમાં અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી.
અમેરિકા-ઈરાન ડીલમાં શું નક્કી થયું?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી નવી સમજૂતી અનુસાર બંને દેશો 60 દિવસ સુધી યુદ્ધવિરામ જાળવવા અને હોર્મુઝ જળમાર્ગને ફરીથી ખુલ્લો રાખવા માટે સંમત થયા છે. આ કરાર હેઠળ ઈરાનને ફરીથી તેલ વેચવાની મંજૂરી આપવામાં આવી રહી છે, અમેરિકા દ્વારા કેટલાક તેલ સંબંધિત પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવામાં આવી રહી છે.સમજૂતીની મુખ્ય શરતોમાં નીચેના મુદ્દાઓ સામેલ હોવાનું કહેવાય છે:
હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખોલવો
ઈરાની તેલ નિકાસ પરની કેટલીક મર્યાદાઓ હળવી કરવી
પરમાણુ હથિયારો ન વિકસાવવાના ઈરાનના આશ્વાસન
સમુદ્રી માર્ગોમાં જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવી
આગામી તબક્કામાં વ્યાપક રાજદ્વારી ચર્ચાઓ આગળ વધારવી
ઈરાની તેલ ફરી બજારમાં પહોંચવા લાગ્યું
સમજૂતી બાદ અમેરિકી અધિકારીઓએ સંકેત આપ્યો છે કે ઈરાન તરત જ તેલ અને ઇંધણનું વેચાણ શરૂ કરી શકે છે. અહેવાલો અનુસાર ઈરાન પાસે લાખો બેરલ તૈયાર તેલનો જથ્થો ઉપલબ્ધ છે, જેમાંથી મોટો ભાગ અગાઉ નાકાબંધીના કારણે અટવાઈ ગયો હતો.વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા અનુસાર ઈરાન પાસે 100 મિલિયન બેરલથી વધુ તેલનો સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે, જેમાંથી મોટી માત્રા હવે વૈશ્વિક બજારમાં પહોંચવાની શક્યતા છે. આથી પુરવઠો વધશે અને તેલના ભાવ પર દબાણ ઘટી શકે છે.
હોર્મુઝમાંથી ફરી જહાજો પસાર થવા લાગ્યા
સમજૂતીની જાહેરાત બાદ કેટલાક વેપારી જહાજો અને ટેન્કરો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થવા લાગ્યા છે. જોકે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સ્થિતિ હજુ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ નથી. હજારો નાવિકો અને સેંકડો જહાજો અગાઉથી અટવાયેલા હોવાથી સમગ્ર ટ્રાફિક સામાન્ય થવામાં હજુ અઠવાડિયા કે મહિના લાગી શકે છે.અહેવાલો મુજબ શરૂઆતમાં મર્યાદિત સંખ્યામાં જહાજોને જ પસાર થવાની મંજૂરી આપવામાં આવી રહી છે જેથી સુરક્ષા અને માર્ગ વ્યવસ્થાપન સુનિશ્ચિત થઈ શકે.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર અસર
અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીના સમાચાર બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ અને WTI ક્રૂડના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. રોકાણકારોએ આ ઘટનાને ઊર્જા પુરવઠા માટે સકારાત્મક ગણાવી છે.વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો હોર્મુઝ જળમાર્ગ સંપૂર્ણ પણે કાર્યરત થઈ જશે અને ઈરાની નિકાસ વધશે તો આગામી સમયમાં વૈશ્વિક બજારમાં પુરવઠાની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની શકે છે.
હજુ પણ બાકી છે પડકારો
જોકે હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખુલવા લાગ્યો છે, પરંતુ સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ ગઈ છે એવું કહેવું વહેલું રહેશે. સમુદ્રી માર્ગોમાં સુરક્ષા જોખમો, સંભવિત માઇન્સ, રાજકીય અનિશ્ચિતતા અને ભૂરાજકીય તણાવ હજુ પણ ચિંતાનો વિષય છે.
વિશેષજ્ઞો માને છે કે તમામ જહાજોનો બેકલોગ દૂર કરવા અને વેપારને યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરે પહોંચાડવા માટે ઓછામાં ઓછા બે મહિના કે તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે.
ભારત સહિત ઊર્જા આયાતકાર દેશોને રાહત
ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો મધ્યપૂર્વના તેલ પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ ખુલવાથી આ દેશોને પુરવઠાની દ્રષ્ટિએ રાહત મળી શકે છે.ભારત માટે ખાસ કરીને આ ઘટના મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે દેશ પોતાની મોટાભાગની કાચા તેલની જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે. જો વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ સ્થિર રહેશે તો ભારતીય અર્થતંત્ર અને ઇંધણ કિંમતો પર પણ સકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
આગળ શું?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી આ સમજૂતી હાલ પ્રાથમિક તબક્કામાં છે. આગામી 60 દિવસ દરમિયાન પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રતિબંધો, સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ પર વધુ ચર્ચા થવાની છે. જો આ ચર્ચાઓ સફળ રહેશે તો માત્ર હોર્મુઝ જળમાર્ગ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્યપૂર્વમાં સ્થિરતા તરફનું મોટું પગલું સાબિત થઈ શકે છે. જોકે જો ચર્ચાઓ નિષ્ફળ જશે તો ફરી તણાવ વધવાની સંભાવના પણ નકારી શકાય નહીં.
બે મહિનાથી વધુ સમયથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોને ચિંતામાં મૂકનાર હોર્મુઝ જળમાર્ગ હવે ફરીથી ખુલવા લાગ્યો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની સમજૂતી બાદ ઈરાની તેલની નિકાસ શરૂ થવાના સંકેતો મળ્યા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક બજારોમાં રાહતનો માહોલ સર્જાયો છે. જોકે સંપૂર્ણ સામાન્ય સ્થિતિ સુધી પહોંચવા હજુ સમય લાગશે, તેમ છતાં આ વિકાસને મધ્યપૂર્વ અને વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને સકારાત્મક વળાંક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
