સોના અને ચાંદીના ભાવને લઈને આગામી દિવસોમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે તેવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કેન્દ્ર સરકાર સોના અને ચાંદી પર વધારવામાં આવેલી ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીની સમીક્ષા કરી શકે છે અને તેમાં ઘટાડો કરવાની શક્યતા અંગે વિચારણા ચાલી રહી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. જો સરકાર ખરેખર ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી ઘટાડવાનો નિર્ણય લે છે તો તેની સીધી અસર સોના અને ચાંદીના આયાત ખર્ચ પર પડી શકે છે અને તેના કારણે સ્થાનિક બજારમાં ભાવ ઘટવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે. જોકે, હાલમાં ડ્યુટી ઘટાડવા અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. સરકારે સોના અને ચાંદીની આયાતને નિયંત્રિત કરવા માટે ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં વધારો કર્યો હતો. સરકારનો હેતુ હતો કે મોંઘા સોના-ચાંદીની આયાતમાં ઘટાડો થાય અને તેના કારણે દેશમાંથી વિદેશી ચલણનો મોટો પ્રવાહ બહાર જતો અટકાવી શકાય. પરંતુ હવે સરકારની અપેક્ષા પ્રમાણે પરિણામ મળ્યું નથી તેવી ચર્ચા છે. આયાતમાં અપેક્ષિત ઘટાડો ન થવા સાથે દેશમાં સોનાની તસ્કરી અને ગ્રે માર્કેટનું પ્રમાણ વધવાની ફરિયાદો પણ સામે આવી રહી છે.
જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા ઉદ્યોગકારોના જણાવ્યા પ્રમાણે, વધુ ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીના કારણે સોનાની સત્તાવાર આયાત મોંઘી બને છે. આવી સ્થિતિમાં કેટલાક લોકો ગેરકાયદેસર રીતે સોનું દેશમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. પરિણામે સરકારને જે આવક મળવાની હોય તે પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે અને કાયદેસર રીતે વ્યવસાય કરતા જ્વેલર્સ સામે પણ અસમાન સ્પર્ધાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી કાઉન્સિલના ચેરમેન રાજેશ રોકડેના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ મુદ્દે સરકારના સ્તરે ચર્ચા થઈ રહી છે અને ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી ઘટાડવા અંગે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. જોકે, તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવાયો નથી. સરકાર આ અંગે યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ રહી હોવાની શક્યતા છે.
આ ચર્ચા એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ બની છે કારણ કે જો ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં ઘટાડો થાય તો સોના અને ચાંદીના આયાત ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે આયાત ખર્ચમાં ઘટાડો થાય તો અન્ય પરિબળો સ્થિર રહેવાની સ્થિતિમાં તેની અસર સ્થાનિક બજારના ભાવ પર પણ પડી શકે છે. એટલે સોનું અને ચાંદી ખરીદવા માંગતા ગ્રાહકો સરકારના આગામી નિર્ણય પર નજર રાખી રહ્યા છે. જોકે, માત્ર ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં ઘટાડો થાય એટલે સોના-ચાંદીના ભાવ ચોક્કસપણે અને તરત જ મોટા પ્રમાણમાં ઘટી જશે એવું કહી શકાય નહીં. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાનો ભાવ, ડોલર સામે રૂપિયાની કિંમત, વૈશ્વિક માંગ, વ્યાજદર, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને સ્થાનિક કર સહિતના અનેક પરિબળો સોના-ચાંદીના ભાવને અસર કરે છે. તેથી સરકાર ડ્યુટી ઘટાડે તો પણ બજારમાં ભાવમાં કેટલો ઘટાડો થશે તે અન્ય પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે.
અગાઉ સરકારે સોના અને ચાંદી પરની કસ્ટમ ડ્યુટી 6 ટકાથી વધારીને 15 ટકા કરી હતી. આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય હેતુ મોંઘી આયાતને નિયંત્રિત કરવાનો અને દેશમાંથી વિદેશી ચલણ બહાર જતું ઓછું કરવાનો હતો. ખાસ કરીને વૈશ્વિક સ્તરે મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ જેવી સ્થિતિ વચ્ચે સરકાર માટે આયાત બિલ અને વિદેશી ચલણના પ્રવાહ પર નિયંત્રણ મહત્વનું બન્યું હતું. સરકારની ગણતરી એવી હતી કે જો સોનાની આયાત મોંઘી થશે તો તેની માંગમાં ઘટાડો થશે અને દેશની સોનાની આયાત પણ ઘટશે. પરંતુ સોનાની વૈશ્વિક કિંમતમાં થયેલા મોટા વધારાને કારણે સ્થિતિ થોડી અલગ જોવા મળી છે. જથ્થાની દૃષ્ટિએ આયાતમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં કુલ આયાત બિલમાં મોટો વધારો થયો છે.
ભારત વિશ્વમાં સોનાનો સૌથી મોટો ગ્રાહક દેશોમાંનો એક છે. ચીન બાદ ભારતને સોનાનો બીજો સૌથી મોટો ઉપભોક્તા માનવામાં આવે છે. દેશમાં દર વર્ષે મોટી માત્રામાં સોનાની આયાત થાય છે. સામાન્ય રીતે ભારત દર વર્ષે આશરે 700થી 900 ટન સોનું આયાત કરે છે. ભારતીય પરિવારો, રોકાણકારો અને જ્વેલરી ઉદ્યોગ માટે સોનાનું મહત્વ ઘણું વધારે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ભારતની સોનાની આયાતનું મૂલ્ય વધીને લગભગ 71.9 અબજ ડોલરના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું હતું. આ અગાઉની સરખામણીએ આશરે 24 ટકાનો વધારો હતો. જોકે, રસપ્રદ બાબત એ છે કે જથ્થાની દૃષ્ટિએ આયાત ઘટીને લગભગ 721 ટન રહી હતી. એટલે કે ભારતમાં સોનાની આયાતનું પ્રમાણ ઓછું આવ્યું હોવા છતાં સોનાના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં થયેલા વધારાને કારણે કુલ આયાત બિલ ઘણું વધી ગયું હતું.
આ સ્થિતિ સરકાર માટે એક મોટો પડકાર છે. એક તરફ સોનાની આયાત ઘટાડવી જરૂરી છે જેથી વિદેશી ચલણનો વધુ ઉપયોગ ન થાય, તો બીજી તરફ વધારે ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીના કારણે ગેરકાયદેસર સોનાની હેરફેર વધે તે પણ સરકાર માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. હવે સરકાર આ બંને બાબતો વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહી હોવાની શક્યતા છે. જ્વેલરી ઉદ્યોગ લાંબા સમયથી એવી દલીલ કરતો આવ્યો છે કે ખૂબ ઊંચી ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી કાયદેસર વેપારને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે. જ્યારે કાયદેસર રીતે આયાત કરેલું સોનું મોંઘું પડે અને ગેરકાયદેસર રીતે આવતું સોનું પ્રમાણમાં સસ્તું મળે ત્યારે ગ્રે માર્કેટને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ગ્રાહકોને પણ નુકસાન થઈ શકે છે અને સરકારની આવક પર પણ અસર પડી શકે છે.
જો સરકાર ડ્યુટી ઘટાડે તો જ્વેલરી ઉદ્યોગ માટે પણ રાહત બની શકે છે. આયાત ખર્ચમાં ઘટાડો થવાથી જ્વેલર્સને કાચો માલ મેળવવામાં સરળતા થઈ શકે છે. તેના કારણે ઉદ્યોગમાં વેપાર વધવાની શક્યતા રહે છે. જોકે, ડ્યુટીમાં ઘટાડાનો લાભ અંતે ગ્રાહકો સુધી કેટલો પહોંચે છે તે પણ મહત્વનું રહેશે. સોના-ચાંદીના ભાવને લઈને સામાન્ય ગ્રાહકોમાં પણ આ ચર્ચાને કારણે ઉત્સુકતા વધી છે. ખાસ કરીને લગ્નસરાની સીઝન, તહેવારો અને રોકાણ માટે સોનું ખરીદતા લોકો સરકારના નિર્ણયની રાહ જોઈ શકે છે. જો ડ્યુટી ઘટાડાની સત્તાવાર જાહેરાત થાય તો કેટલાક ગ્રાહકો ખરીદી માટે યોગ્ય સમય અંગે ફરીથી વિચાર કરી શકે છે.
બીજી તરફ સરકાર માટે પણ નિર્ણય સરળ નથી. જો ડ્યુટી ઘટાડવામાં આવે તો સોનાની આયાત ફરી વધી શકે છે અને તેના કારણે દેશનું આયાત બિલ તથા વિદેશી ચલણ પરનું દબાણ વધી શકે છે. જો ડ્યુટી ઊંચી રાખવામાં આવે તો સત્તાવાર આયાત પર નિયંત્રણની સાથે ગેરકાયદેસર વેપાર વધવાનો પડકાર ઊભો થઈ શકે છે. તેથી સરકાર માટે યોગ્ય દર નક્કી કરવો મહત્વપૂર્ણ રહેશે. હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી ઘટાડવા અંગે માત્ર ચર્ચા અને વાટાઘાટોની માહિતી સામે આવી છે. સરકાર તરફથી હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી હાલ સોના અને ચાંદીના ભાવમાં મોટો ઘટાડો ચોક્કસ આવશે એવું માનવું વહેલું છે.
જો આગામી દિવસોમાં કેન્દ્ર સરકાર ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી ઘટાડવાની જાહેરાત કરે તો સોના અને ચાંદીના બજારમાં તેની તાત્કાલિક અસર જોવા મળી શકે છે. ત્યારબાદ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ, રૂપિયાની સ્થિતિ અને સ્થાનિક માંગ પ્રમાણે ભાવમાં આગળનો ટ્રેન્ડ નક્કી થશે. હાલ સોનું-ચાંદી ખરીદનારાઓ માટે સરકારના આગામી નિર્ણય પર નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ બની છે. એકંદરે, વધેલી ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીથી સોનાની આયાત પર અપેક્ષિત અસર ન થવી, ગ્રે માર્કેટ અને તસ્કરી અંગેની ફરિયાદો વધવી તથા જ્વેલરી ઉદ્યોગ તરફથી ડ્યુટી ઘટાડવાની માંગ વચ્ચે સરકાર હવે પોતાની નીતિની સમીક્ષા કરી શકે છે. જો ડ્યુટીમાં ઘટાડો થાય તો સોના-ચાંદીના ભાવ પર નીચે તરફનું દબાણ આવી શકે છે, પરંતુ કેટલો ઘટાડો થશે તે કહેવું હાલ શક્ય નથી. તેથી ગ્રાહકો માટે સરકારની સત્તાવાર જાહેરાતની રાહ જોવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
