રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોને લઈને મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપતાં કહ્યું છે કે પડોશી દેશ સાથે સંવાદની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવી યોગ્ય નથી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારતે પોતાની સુરક્ષા અને સ્વાભિમાન સાથે કોઈ સમાધાન કર્યા વિના પણ વાતચીતના માર્ગ ખુલ્લા રાખવા જોઈએ. થિરુવનંતપુરમમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન બોલતા ભાગવતે સંઘના સરકાર પ્રત્યેના અભિગમને સ્પષ્ટ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે આરએસએસની કોઈ અલગ કે સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ નથી અને સંગઠન હંમેશા ભારત સરકાર દ્વારા અપનાવવામાં આવતી વિદેશ નીતિને સમર્થન આપે છે. તેમનું કહેવું હતું કે પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો અંગે અંતિમ નિર્ણય સરકારનો હોય છે અને સંઘ તેનો સન્માન કરે છે.
મોહન ભાગવતે પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનમાં પણ એવા લોકો છે જે ભારતના વિભાજન અને ‘ટુ નેશન થિયરી’ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમના મતે, પાકિસ્તાનના કેટલાક વર્ગોમાં હવે એવી લાગણી ઉભી થઈ રહી છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનું સહઅસ્તિત્વ વધુ સારું હોત. તેમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાનના કેટલાક નાગરિકો આરએસએસની કાર્યપદ્ધતિ અને તેની પ્રવૃત્તિઓ પ્રત્યે રસ દાખવી રહ્યા છે. ભાગવતના મતે આ પ્રકારની લાગણીઓ દબાયેલી હોવા છતાં તેને અવગણવી ન જોઈએ, કારણ કે તે ભવિષ્યમાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારતના સાંસ્કૃતિક અને માનવતાવાદી મૂલ્યોનો ઉલ્લેખ કરતાં ભાગવતે કહ્યું કે ભારત કોઈ તાનાશાહી વિચારસરણી ધરાવતો દેશ નથી. તેમણે જણાવ્યું કે અન્યાય અને આતંકવાદ સામે કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે, પરંતુ સાથે સાથે ભવિષ્યમાં શાંતિ અને સમાધાનની શક્યતાઓ પણ જીવંત રાખવી જોઈએ. તેમના શબ્દોમાં, “અમે હિટલરનો માર્ગ અપનાવતા નથી. જો પડકારો સામે લડવું પડે તો નિશ્ચિતપણે લડવું જોઈએ, પરંતુ ભવિષ્ય માટે સંવાદના દરવાજા સંપૂર્ણપણે બંધ ન કરી દેવા જોઈએ.” મોહન ભાગવતે વધુમાં કહ્યું કે જો કોઈ સંઘર્ષમાં ભારતને નિર્ણાયક સફળતા મળે તો પણ પાકિસ્તાનની જનતાને સંપૂર્ણપણે અલગ પાડવાનો અભિગમ યોગ્ય નહીં ગણાય. તેમના મતે, અંતે એવું વાતાવરણ સર્જાવું જોઈએ જેમાં બંને દેશોના લોકો શાંતિપૂર્ણ રીતે રહી શકે અને પ્રદેશમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહે. તેમણે ઉમેર્યું કે કોઈપણ લાંબા ગાળાના ઉકેલમાં લોકોના હિત, પ્રાદેશિક શાંતિ અને સહઅસ્તિત્વને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે.
ભાગવતનું નિવેદન સંઘના સરકાર્યવાહ દત્તાત્રય હોસાબલે દ્વારા તાજેતરમાં આપવામાં આવેલા નિવેદન બાદ આવ્યું છે. હોસાબલેએ પણ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આત્મસન્માન જાળવી રાખતાં પાકિસ્તાન સાથે સંવાદની શક્યતાઓ જાળવી રાખવાની વાત કરી હતી. તેમના આ અભિપ્રાયને ભારતના પૂર્વ સેનાપ્રમુખ જનરલ મનોજ નરવણેએ સમર્થન આપ્યું હતું. જોકે, આ મુદ્દે રાજકીય વર્તુળોમાં મતભેદ પણ જોવા મળ્યા હતા. પીપલ્સ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (PDP)ના નેતા મહેબૂબા મુફ્તી અને રાજ્યસભા સાંસદ કપિલ સિબ્બલ સહિત કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓએ આ નિવેદનોની ટીકા કરી હતી.
મોહન ભાગવતના નિવેદન બાદ ફરી એકવાર ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધો અંગે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા તેજ બની છે. એક તરફ સુરક્ષા અને આતંકવાદ જેવા મુદ્દાઓને લઈને કડક વલણની માંગ કરવામાં આવી રહી છે, તો બીજી તરફ કેટલાક વર્ગો સંવાદ અને રાજદ્વારી પ્રયાસોને લાંબા ગાળાની શાંતિ માટે જરૂરી ગણાવી રહ્યા છે. ભાગવતના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સમાધાન કર્યા વિના પણ સંવાદ અને શાંતિની શક્યતાઓને જીવંત રાખવા અંગે ચર્ચા હજુ પણ દેશના જાહેર જીવનમાં મહત્વનો વિષય બની રહી છે.
