આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) આજે આપણા જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. ઓફિસના કામથી લઈને અભ્યાસ, ફોટો એડિટિંગ, વીડિયો જનરેશન અને માહિતી મેળવવા સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં AIનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ChatGPT, Gemini અને અન્ય AI ટૂલ્સે અનેક કાર્યોને સરળ અને ઝડપી બનાવ્યા છે. પરંતુ આ ટેક્નોલોજીની ચમક પાછળ એક એવું સત્ય છુપાયેલું છે, જે સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતાનો વિષય બની રહ્યું છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)ના તાજેતરના અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે AIનો બેફામ ઉપયોગ ભવિષ્યમાં વીજળી અને પાણીની ગંભીર તંગી ઊભી કરી શકે છે. જે ટેક્નોલોજીને આપણે ભવિષ્યનું સાધન માનીએ છીએ, તે જ પર્યાવરણ માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. અહેવાલ મુજબ વર્ષ 2030 સુધીમાં AI વિશ્વની કુલ વીજળીનો લગભગ 3 ટકા હિસ્સો વાપરી શકે છે. આ આંકડો સાંભળવામાં નાનો લાગે, પરંતુ તેની અસર ખૂબ મોટી છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આટલો વીજળી વપરાશ યુનાઇટેડ કિંગડમ જેવા મોટા દેશના કાર્બન ઉત્સર્જન જેટલો અસરકારક બની શકે છે.
ગયા વર્ષે વિશ્વભરના ડેટા સેન્ટરોએ સાઉદી અરેબિયા જેટલી વીજળીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. સાઉદી અરેબિયા વિશ્વના સૌથી વધુ વીજળી વાપરતા દેશોમાં સામેલ છે. જો આગામી વર્ષોમાં AIનો ઉપયોગ આજની ગતિએ વધતો રહેશે તો ડેટા સેન્ટરોનો વીજળી વપરાશ બમણો થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ વધારાના કાર્બન ઉત્સર્જનની ભરપાઈ કરવા માટે આગામી દાયકામાં અંદાજે 6.7 અબજ વૃક્ષો વાવવા પડે. વીજળી ઉપરાંત પાણીનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ ગંભીર છે. AIને ચલાવતા વિશાળ ડેટા સેન્ટરોમાં હજારો સર્વર સતત કાર્યરત રહે છે. આ સર્વર ખૂબ ગરમ થઈ જાય છે અને તેમને ઠંડા રાખવા માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. યુએનના અંદાજ મુજબ વર્ષ 2030 સુધીમાં AI ડેટા સેન્ટરો માત્ર કુલિંગ માટે જ લગભગ 9.3 ટ્રિલિયન લિટર પાણી વાપરી શકે છે. આ પાણીની માત્રા 130 કરોડ લોકોની વાર્ષિક જરૂરિયાત કરતાં પણ વધુ છે. આપણે જ્યારે ChatGPT પર કોઈ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ અથવા AI દ્વારા કોઈ ઈમેજ કે વીડિયો બનાવીએ છીએ ત્યારે તેની પાછળ ડેટા સેન્ટરોમાં ભારે ગણતરીઓ ચાલી રહી હોય છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં વીજળી અને પાણી બંનેનો ઉપયોગ થાય છે.
OpenAIના CEO સેમ ઓલ્ટમેનના જણાવ્યા મુજબ ChatGPT એક પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે લગભગ એક ચમચીના 15મા ભાગ જેટલું પાણી વાપરે છે. જોકે કેટલાક સ્વતંત્ર અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વિવિધ AI મોડેલો એક જવાબ માટે 2થી 10 ચમચી જેટલું પાણી વાપરી શકે છે. જો દરરોજ કરોડો લોકો AIનો ઉપયોગ કરે તો આ આંકડો અત્યંત મોટો બની જાય છે. ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA)ના જણાવ્યા અનુસાર ChatGPT પર પૂછવામાં આવતો એક પ્રશ્ન સામાન્ય ગૂગલ સર્ચ કરતાં લગભગ 10 ગણી વધુ વીજળી વાપરે છે. હાલમાં ChatGPT દરરોજ અંદાજે એક અબજ પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. આ કારણસર નિષ્ણાતો માને છે કે આગામી વર્ષોમાં AIનો પાણી અને ઊર્જા પરનો બોજ વધુ વધશે.
અહેવાલમાં ‘જેવોન્સ પેરાડોક્સ’ નામના સિદ્ધાંતનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ જ્યારે કોઈ ટેક્નોલોજી વધુ કાર્યક્ષમ અને સસ્તી બને છે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ઘટવાને બદલે વધી જાય છે. એટલે કે ભવિષ્યમાં AI વધુ ઊર્જા કાર્યક્ષમ બનશે તો પણ તેનો વપરાશ એટલો વધી શકે છે કે કુલ ઊર્જા અને પાણીની માંગ ઘટવાને બદલે વધશે. AI સાથે બીજી એક મોટી સમસ્યા વૈશ્વિક અસમાનતાની છે. હાલમાં વિશ્વના માત્ર 32 દેશો પાસે જ AI માટે જરૂરી અદ્યતન ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે. તેમાં પણ લગભગ 90 ટકા ક્ષમતા અમેરિકા અને ચીન પાસે કેન્દ્રિત છે. પરિણામે વિકસિત દેશો AIથી આર્થિક લાભ મેળવે છે, જ્યારે ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશો પર્યાવરણીય બોજ વધુ સહન કરે છે.
મોટાભાગના ડેટા સેન્ટરો એવા વિસ્તારોમાં બનાવવામાં આવે છે જ્યાં જમીન સસ્તી હોય અને ભેજ ઓછો હોય. પરંતુ આવા વિસ્તારો ઘણી વખત પાણીની અછત ધરાવતા હોય છે. પરિણામે સ્થાનિક લોકોના પાણીના હિસ્સા પર ડેટા સેન્ટરોનો કબજો વધે છે. એક અહેવાલ મુજબ ગૂગલ તેના કુલ પાણી વપરાશનું 14 ટકા પાણી અછતવાળા વિસ્તારોમાંથી મેળવે છે. વર્ષ 2024 દરમિયાન ગૂગલે લગભગ 37 અબજ લિટર પાણીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પાણીથી અંદાજે 16 લાખ લોકોની આખા વર્ષની જરૂરિયાત પૂરી થઈ શકે. મેટા તેના કુલ પાણીમાંથી 26 ટકા અને માઇક્રોસોફ્ટ 46 ટકા પાણી એવા વિસ્તારોમાંથી મેળવે છે જ્યાં પાણી પહેલેથી જ મર્યાદિત છે. આ સ્થિતિને કારણે વિશ્વના અનેક ભાગોમાં વિરોધ પણ શરૂ થયો છે. સ્પેન સહિત કેટલાક દેશોમાં સ્થાનિક લોકો ડેટા સેન્ટરો સામે આંદોલન કરી રહ્યા છે. જનવિરોધને કારણે ગૂગલને ચિલી અને ઉરુગ્વેમાં કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ અટકાવવા પણ પડ્યા હતા.
પરંતુ ઉકેલ પણ શક્ય છે. માઇક્રોસોફ્ટ, મેટા અને એમેઝોન જેવી કંપનીઓ ‘ક્લોઝ્ડ-લૂપ’ સિસ્ટમ વિકસાવી રહી છે, જેમાં પાણીનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાક યુરોપીય દેશો ડેટા સેન્ટરોમાંથી નીકળતી ગરમીનો ઉપયોગ ઘરો ગરમ રાખવા માટે કરી રહ્યા છે. ઉપરાંત દરિયાના ખારા પાણી અથવા શુદ્ધ કરેલા ગંદા પાણીનો કુલિંગ માટે ઉપયોગ કરવાની ટેક્નોલોજી પર પણ કામ ચાલી રહ્યું છે. AIને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું શક્ય નથી અને તેની જરૂર પણ નથી. પરંતુ જવાબદાર ઉપયોગ અત્યંત જરૂરી છે. બિનજરૂરી રીતે AIથી વારંવાર ઈમેજ અને વીડિયો જનરેટ કરવાનું ટાળવું, જરૂર હોય ત્યારે જ AIનો ઉપયોગ કરવો અને ટેક્નોલોજી કંપનીઓએ પણ વધુ ટકાઉ માળખા અપનાવવા જોઈએ. AI માનવજાત માટે એક શક્તિશાળી સાધન છે, પરંતુ જો તેનો વિકાસ અને ઉપયોગ પર્યાવરણની ચિંતા વગર કરવામાં આવશે તો ભવિષ્યમાં પાણી, વીજળી અને કુદરતી સંસાધનો પર ભારે દબાણ સર્જાઈ શકે છે. ટેક્નોલોજી અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું હવે સમગ્ર વિશ્વ માટે સૌથી મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
