નેપાળમાં અચાનક આવેલા વિનાશક પૂર બાદ હવે વધુ મોટી કુદરતી આફતનો ખતરો ઉભો થયો છે. પહાડી વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં બરફ, પથ્થરો, માટી અને કાટમાળ ધસી પડવાથી નદીનો પ્રવાહ અટકી ગયો હોવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે. આ કાટમાળના કારણે નદીમાં અસ્થાયી કુદરતી બંધ અથવા તળાવ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. જો આ બંધ અચાનક તૂટી જાય તો પાણીનો મોટો જથ્થો એકસાથે નીચેના વિસ્તારો તરફ ધસી શકે છે અને અગાઉ આવેલા પૂર કરતાં પણ વધુ વિનાશક પૂર આવી શકે છે. આ ગંભીર સ્થિતિ નેપાળ અને ચીનની સરહદ નજીકના ઉપરના પહાડી વિસ્તારોમાં સર્જાઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણ નિષ્ણાતોએ નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપી છે. સરહદ નજીક આવેલા જીલોંગ પોર્ટને પણ ખાલી કરાવવાના આદેશ આપવામાં આવ્યા છે.
નેપાળના ભોટે કોશી રિવર બેસિનમાં સવારે અચાનક પાણીનું સ્તર વધી ગયું હતું. પહાડોમાંથી ધસી આવેલા પાણી સાથે મોટા પથ્થરો, માટી અને કાદવ પણ નીચે તરફ આવ્યા હતા. આ ભારે પ્રવાહે રસ્તામાં આવતી અનેક વસ્તુઓને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું અને નદીની આસપાસના વિસ્તારોમાં ભયનો માહોલ સર્જાયો હતો. અચાનક આવેલા આ પૂરના કારણે સ્થાનિક તંત્ર પણ સાવધાન થઈ ગયું છે. નદીના પાણીના સ્તરમાં ઝડપથી વધારો થતાં નીચાણવાળા વિસ્તારો માટે હાઈ અલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. લોકોમાં પણ ભય ફેલાયો છે, કારણ કે હવે પહેલું પૂર શાંત થાય તે પહેલાં જ વધુ મોટા પૂરનો ખતરો ઉભો થયો છે.
પૂરની ગંભીરતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે ત્રિશૂલી નદીનું જળસ્તર માત્ર 30 મિનિટમાં આશરે 30 ફૂટ એટલે કે લગભગ 9 મીટર વધી ગયું હતું. આટલા ઓછા સમયમાં પાણીના સ્તરમાં થયેલો આટલો મોટો વધારો અત્યંત ગંભીર માનવામાં આવે છે. મલેખુ વિસ્તારમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક રહી હતી. અહીં પણ માત્ર અડધા કલાકમાં નદીનું જળસ્તર આશરે 7 મીટર સુધી વધી ગયું હતું. પાણીનો પ્રવાહ એટલો ઝડપથી વધ્યો કે નદીના જળસ્તર પર નજર રાખતી હાઇડ્રોલોજિકલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમને પણ ભારે નુકસાન પહોંચ્યું. આ કારણે હાલ પાણીના સ્તર પર સતત અને ચોક્કસ નજર રાખવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક તંત્ર માટે જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવું અને સમયસર લોકોને ચેતવણી આપવી વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ પહાડોના ઉપરના ભાગમાંથી બરફ, પથ્થરો અને અન્ય કાટમાળનો મોટો જથ્થો નીચે ધસી આવ્યો હતો. આ કાટમાળ ભોટે કોશીની સહાયક નદી લ્હેંડે ખોલામાં જઈને પડ્યો હતો. પહાડોમાંથી અચાનક મોટી માત્રામાં કાટમાળ નદીમાં પડતાં પાણીનો સામાન્ય પ્રવાહ અટકી ગયો. પરિણામે નદીમાં પાણી એકઠું થવાની શક્યતા વધી છે. જો ઉપરથી સતત પાણી આવતું રહેશે અને આગળનો રસ્તો કાટમાળના કારણે બંધ રહેશે તો આ પાણીનું તળાવ વધુ મોટું બની શકે છે. નિષ્ણાતો માટે સૌથી મોટી ચિંતા આ જ છે. જો પાણીનો દબાણ કુદરતી બંધની ક્ષમતા કરતાં વધી જશે તો બંધ અચાનક તૂટી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં એકઠું થયેલું પાણી અત્યંત ઝડપથી નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ ધસી શકે છે.
નદીમાં કાટમાળ ફસાવાથી બનેલું આ અસ્થાયી તળાવ સામાન્ય તળાવ જેવું સુરક્ષિત નથી. તે માટી, પથ્થરો, બરફ અને અન્ય કાટમાળથી બનેલા કુદરતી બંધના કારણે સર્જાય છે. આવા બંધની મજબૂતી કેટલી છે તે ચોક્કસ રીતે કહેવું મુશ્કેલ હોય છે. જો ઉપરથી પાણીનો પ્રવાહ સતત વધતો રહે તો બંધ પર દબાણ વધી શકે છે. બંધમાં તિરાડ પડે અથવા તેનો કોઈ ભાગ તૂટી જાય તો પાણીનો મોટો જથ્થો અચાનક બહાર નીકળી શકે છે. આ પ્રકારની ઘટનાને કારણે નદીનું જળસ્તર ખૂબ ઝડપથી વધી શકે છે. રસ્તામાં આવતા ગામો, પુલો, રસ્તાઓ, બજારો અને અન્ય માળખાઓને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે. સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને પૂરનું મોજું આવવા માટે ખૂબ ઓછો સમય મળી શકે.
વૈજ્ઞાનિકોએ રસુવા વિસ્તારને લઈને પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ વિસ્તાર અગાઉ પણ ભારે કુદરતી આફતોનો સામનો કરી ચૂક્યો છે. હવે ફરીથી પહાડોમાં મોટા પ્રમાણમાં બરફ અને કાટમાળ ધસી પડવાની શક્યતાએ જોખમ વધારી દીધું છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે લ્હેંડે ખોલા વિસ્તારમાં હજુ વધુ બરફ અને કાટમાળ ધસી પડવાની શક્યતા છે. જો આવું થાય તો નદીનો પ્રવાહ વધુ પ્રમાણમાં અટકી શકે છે અને અસ્થાયી બંધમાં પાણીનો જથ્થો વધી શકે છે.
એટલે હાલનું જોખમ માત્ર એક વખત પૂર આવીને પૂરું થઈ ગયું નથી. પહાડોમાં બનેલી સ્થિતિને કારણે આગામી સમયમાં ફરીથી પાણીનો મોટો પ્રવાહ નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ આવી શકે છે. આ સંભવિત જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સરહદ નજીકના જીલોંગ પોર્ટને ખાલી કરાવવાના આદેશ આપવામાં આવ્યા છે. તંત્ર દ્વારા જોખમવાળા વિસ્તારોમાં સાવચેતી વધારવામાં આવી છે. હાઈ અલર્ટ જાહેર થયા બાદ સ્થાનિક લોકોને નદીના કિનારા અને અન્ય જોખમી વિસ્તારોમાં ન જવાની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે. આવા સમયે નદીનું પાણી સામાન્ય દેખાતું હોય તો પણ તેની નજીક જવું જોખમી બની શકે છે, કારણ કે ઉપરના પહાડી વિસ્તારોમાંથી અચાનક પાણીનો મોટો પ્રવાહ આવી શકે છે.
હાલની સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે જો કુદરતી બંધ તૂટી જાય તો પહેલેથી આવેલા પૂર કરતાં પણ વધુ મોટું પૂર આવી શકે છે. પહાડોમાં એકઠું થયેલું પાણી એકસાથે નીચે તરફ ધસી આવે તો તેની ગતિ અને શક્તિ ખૂબ વધારે હોઈ શકે છે. આવા પૂર સાથે માત્ર પાણી જ નહીં પરંતુ પથ્થરો, માટી, કાદવ અને અન્ય કાટમાળ પણ નીચે આવી શકે છે. જેના કારણે નુકસાન માત્ર પાણીથી નહીં પરંતુ ભારે કાટમાળના પ્રવાહથી પણ થઈ શકે છે. આથી આગામી સમય નેપાળ માટે અત્યંત મહત્વનો બની ગયો છે. એક તરફ પહેલાથી આવેલા પૂરના કારણે થયેલા નુકસાનનો સામનો કરવાનો પડકાર છે અને બીજી તરફ પહાડોમાં બનેલા અસ્થાયી કુદરતી બંધને કારણે નવી આફતનો ભય છે.
તંત્ર અને નિષ્ણાતો માટે હવે સૌથી મહત્વનું કામ નદીના ઉપરના ભાગમાં બનેલી સ્થિતિ પર નજર રાખવાનું છે. જો કુદરતી બંધમાં કોઈ ફેરફાર થાય, પાણીનું સ્તર ઝડપથી વધે અથવા કાટમાળ ફરી ધસી આવે તો નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સમયસર સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા જરૂરી બની શકે છે. હાલ સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. પહાડોમાં ફસાયેલો કાટમાળ નદીના પ્રવાહને કેટલો સમય રોકે છે અને અસ્થાયી બંધ કેટલો મજબૂત છે તે આગામી સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. જો બંધ સુરક્ષિત રહે તો મોટું જોખમ ટળી શકે છે, પરંતુ જો તે અચાનક તૂટી જાય તો નેપાળના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ફરી એકવાર ભારે તબાહી સર્જાઈ શકે છે.
