સુપ્રીમ કોર્ટે ₹2,000થી વધુના UPI પેમેન્ટ્સ પર 0.4% મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાદવાના નિર્ણયને પડકારતી અરજીના સંદર્ભમાં કેન્દ્ર સરકાર, RBI અને NPCIને નોટિસ પાઠવી છે. જોકે, સોમવારે (28 સપ્ટેમ્બર) કોર્ટે આ વ્યવસ્થાના અમલીકરણ પર રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, રિઝર્વ બેંક અને NPCIને ચાર અઠવાડિયાની અંદર તેમના જવાબ દાખલ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
અરજદારે દલીલ કરી હતી કે આ વ્યવસ્થા પૂરતી વિચાર-વિમર્શ કર્યા વિના દાખલ કરવામાં આવી રહી છે અને જરૂરી કાનૂની પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું નથી. એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આનાથી નાના વેપારીઓ પર બોજ પડશે અને UPI સરચાર્જથી બચવા માટે રોકડ ચુકવણીની માંગમાં ફરી વધારો થઈ શકે છે, જેનાથી ડિજિટલ અર્થતંત્ર સ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્ય નબળું પડી શકે છે.
અરજદારના વકીલે શું કહ્યું?
સુનાવણી દરમિયાન અરજદારના વકીલે જણાવ્યું હતું કે UPIના આગમન પછી કાળા નાણાંના વ્યવહારોમાં ઘટાડો થયો છે. તેના જવાબમાં એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ વેંકટરમને નોંધ્યું હતું કે આ પગલાનો હજુ સુધી અમલ થયો નથી; 15 ઓક્ટોબર એ પ્રથમ મહત્વનો તબક્કો છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ ગેટવેનો ઉપયોગ કરતા 96% વપરાશકર્તાઓ આ ચાર્જમાંથી મુક્ત છે.
ત્યારબાદ જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ આવા ચાર્જ લાદવાની કારોબારીની સત્તા અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે ‘ફી’ હોય તો તે સમજી શકાય તેવું છે, પરંતુ જો આ ચોક્કસ ચાર્જ ‘ફી’ તરીકે ગણવામાં ન આવતો હોય તો તેનું સ્વરૂપ અસ્પષ્ટ છે.
સરકારે શું કહ્યું?
એડિશનલ સોલિસિટર જનરલે સમજાવ્યું કે ડેબિટ અથવા ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા થતા વ્યવહારોમાં ખર્ચ સામેલ હોય છે અને UPI પણ તેનાથી અલગ નથી. બેંકો સહિત બે પ્રકારના ઓપરેટરો આ સેવા પૂરી પાડે છે. આ ભારત સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલો કોઈ વૈધાનિક ટેક્સ કે ફરજિયાત ચાર્જ નથી પરંતુ તે સેવા પ્રદાતાઓ વચ્ચેની સેટલમેન્ટ ફી છે, જે NPCI દ્વારા સુવિધાજનક બનાવવામાં આવી છે. સરકારને આ રકમનો કોઈ હિસ્સો મળતો નથી. ઉલ્લેખનીય છે કે ₹2,000થી વધુના UPI પેમેન્ટ્સ પર 0.4% MDR લાદવાના 16 સપ્ટેમ્બરથી અમલી બનેલા નોટિફિકેશનને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યું હતું. અરજદાર અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી (PIL)માં એવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ પગલું કાયદા સમક્ષ સમાનતાના અધિકાર અને વ્યવસાય કરવાના મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
