વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની શૈક્ષણિક ડિગ્રી સાથે જોડાયેલા કેસમાં અરવિંદ કેજરીવાલને ગુજરાત હાઈકોર્ટમાંથી ઝટકો લાગ્યો છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે કેજરીવાલ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલ ફગાવી દીધી છે. આ સાથે 2023માં સિંગલ જજ દ્વારા કેજરીવાલ પર લાદવામાં આવેલો રૂ.25 હજારનો ખર્ચ પણ યથાવત રહ્યો છે. આ કેસની શરૂઆત 2016માં સેન્ટ્રલ ઇન્ફોર્મેશન કમિશન એટલે કે CICના એક આદેશથી થઈ હતી. CICએ ગુજરાત યુનિવર્સિટીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ડિગ્રી સંબંધિત માહિતી આપવા માટે કહ્યું હતું. ગુજરાત યુનિવર્સિટીએ આ આદેશને ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. આ કાર્યવાહી દરમિયાન અરવિંદ કેજરીવાલને પણ પક્ષકાર બનાવવામાં આવ્યા હતા.
માર્ચ 2023માં ગુજરાત હાઈકોર્ટના સિંગલ જજે CICનો આદેશ રદ કરી દીધો હતો. કોર્ટે PM મોદીની શૈક્ષણિક ડિગ્રી સંબંધિત માહિતી જાહેર કરવાની માંગને RTI કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓ હેઠળ જાહેર ન કરી શકાય તેવી માહિતી સાથે જોડીને જોઈ હતી. આ સાથે કેજરીવાલ પર રૂ.25 હજારનો ખર્ચ પણ લાદવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદા સામે કેજરીવાલે પહેલા સિંગલ જજ સમક્ષ રિવ્યૂ અરજી કરી હતી. આ અરજી ફગાવી દેવામાં આવ્યા બાદ તેમણે ડિવિઝન બેન્ચનો સંપર્ક કર્યો હતો. ચીફ જસ્ટિસ સુનિતા અગ્રવાલ અને જસ્ટિસ ડી.એન. રેની બેન્ચે આ અપીલ પર સુનાવણી કરી હતી. 24 સપ્ટેમ્બરે બંને પક્ષોની દલીલો પૂર્ણ થયા બાદ ચુકાદો અનામત રાખવામાં આવ્યો હતો. હવે 29 સપ્ટેમ્બરે બેન્ચે અપીલ ફગાવી દીધી છે.
સુનાવણી દરમિયાન કેજરીવાલ તરફથી રૂ.25 હજારનો ખર્ચ લાદવાના નિર્ણય સામે દલીલો કરવામાં આવી હતી. બીજી તરફ, સરકાર અને યુનિવર્સિટી તરફથી કહેવામાં આવ્યું હતું કે RTI કાયદાનો ઉપયોગ માત્ર કોઈ વ્યક્તિ વિશેની સામાન્ય જિજ્ઞાસા સંતોષવા માટે ન થઈ શકે. માહિતી જાહેર કરવા પાછળ સ્પષ્ટ અને મોટું જાહેર હિત હોવું જરૂરી છે. આ દલીલ દરમિયાન વ્યક્તિગત માહિતી અને જાહેર હિત વચ્ચેના તફાવતનો મુદ્દો પણ ચર્ચાયો હતો. યુનિવર્સિટી પાસે પોતાના વિદ્યાર્થીઓની શૈક્ષણિક માહિતી વિશ્વાસના આધારે રહે છે. ડિગ્રી, માર્કશીટ, પરીક્ષાના રેકોર્ડ અને અન્ય શૈક્ષણિક વિગતો કયા સંજોગોમાં ત્રીજી વ્યક્તિને આપી શકાય તે માટે RTI કાયદામાં કેટલીક જોગવાઈઓ છે.
સુનાવણી દરમિયાન એવો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે કોઈ જાહેર હોદ્દા માટે જરૂરી લાયકાત અંગે વાસ્તવિક સવાલ હોય તો સંબંધિત લાયકાતની માહિતી જાહેર હિત સાથે જોડાઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર કોઈ વ્યક્તિની ડિગ્રી અંગે જાણવાની ઇચ્છા હોય તો તેને આપમેળે જાહેર હિત ગણાવી શકાય નહીં. આ જ કારણસર વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરતાં પહેલાં કાયદામાં આપવામાં આવેલી છૂટછાટો અને ગોપનીયતાના અધિકારને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો હતો. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ દલીલ કરી હતી કે જો દરેક વ્યક્તિની શૈક્ષણિક માહિતી માત્ર જિજ્ઞાસાના આધારે માંગવામાં આવે તો યુનિવર્સિટીઓ અને અન્ય સંસ્થાઓ પર આવી અરજીઓનો મોટો બોજ આવી શકે છે. તેમનું કહેવું હતું કે RTI કાયદાનો હેતુ મહત્વની જાહેર માહિતી મેળવવાનો છે, દરેક વ્યક્તિની ખાનગી માહિતી મેળવવાનો નથી.
કેજરીવાલ તરફથી જોકે રૂ.25 હજારનો ખર્ચ લાદવાના આધાર પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. તેમના વકીલે દલીલ કરી હતી કે યુનિવર્સિટીની વેબસાઇટ પર ડિગ્રી સંબંધિત સામગ્રી ઉપલબ્ધ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો, તો પછી આ મામલે કેજરીવાલે અયોગ્ય રીતે કાર્યવાહી ચાલુ રાખી હોવાનું કેવી રીતે માનવામાં આવે? આ મુદ્દે પણ ડિવિઝન બેન્ચ સમક્ષ ચર્ચા થઈ હતી. કેસમાં એ પણ ચર્ચાયું હતું કે RTI હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ પોતાની માહિતી અને કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિની માહિતી માંગે ત્યારે બંને પરિસ્થિતિને એકસરખી રીતે જોઈ શકાય નહીં. પોતાની માહિતી મેળવવા માટે વ્યક્તિને અલગ અધિકાર હોય છે, જ્યારે કોઈ અન્ય વ્યક્તિની ખાનગી માહિતી મેળવવા માટે જાહેર હિત અને ગોપનીયતા જેવી બાબતોને ધ્યાનમાં લેવી પડે છે.
કોર્ટ સમક્ષ એ પણ દલીલ થઈ હતી કે પરીક્ષા બોર્ડ પાસે વિદ્યાર્થીઓની ઉત્તરવહી, માર્ક્સ, ગ્રેડ અને અન્ય શૈક્ષણિક રેકોર્ડ વિશ્વાસના આધારે હોય છે. આવી માહિતી ત્રીજા પક્ષને આપવી હોય તો કાયદાની સંબંધિત જોગવાઈઓ અને જાહેર હિતની કસોટી લાગુ પડે છે. આ સમગ્ર મામલામાં એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ પણ રહ્યો કે CICએ 2016માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીને PM મોદીની ડિગ્રી અંગે માહિતી જાહેર કરવાનો આદેશ કયા આધાર પર આપ્યો હતો. બાદમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટીએ આ આદેશને હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો અને 2023માં સિંગલ જજે CICનો આદેશ રદ કર્યો હતો. હવે ડિવિઝન બેન્ચે પણ કેજરીવાલની અપીલ ફગાવી દીધી છે. પરિણામે સિંગલ જજનો 2023નો નિર્ણય યથાવત રહ્યો છે અને કેજરીવાલ પર લાદવામાં આવેલો રૂ.25 હજારનો ખર્ચ પણ યથાવત છે. આ સાથે PM મોદીની ડિગ્રી અંગેની માહિતી જાહેર કરાવવા માટે CICના અગાઉના આદેશને પડકારતા મામલામાં કેજરીવાલની આ અપીલનો તબક્કો પૂરો થયો છે.
