દિલ્હીમાં શિયાળા દરમિયાન વધતા વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા સરકાર દ્વારા બાંધકામ અને ડિમોલિશન સહિતની પ્રવૃત્તિઓ પર અનેક નિયંત્રણો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. હવાનો ગુણવત્તા સ્તર સુધારવાનો હેતુ છે, પરંતુ આ નિર્ણયથી બાંધકામ ક્ષેત્રમાં રોજ કમાઈને પરિવારનું ગુજરાન ચલાવતા હજારો-લાખો શ્રમિકોની આવક પર સીધી અસર થવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત થઈ રહી છે.દિલ્હી સરકારના નિર્ણય મુજબ 1 નવેમ્બર 2026થી 31 જાન્યુઆરી 2027 સુધી ધૂળ પેદા કરતી ડિમોલિશન પ્રવૃત્તિઓ અને ખુલ્લામાં થતી સિવિલ કન્સ્ટ્રક્શન પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ રહેશે. આ ઉપરાંત પ્રદૂષણની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બનતી હોય તે સમયગાળામાં 10 ડિસેમ્બર 2026થી 20 જાન્યુઆરી 2027 સુધી બાંધકામ અને ડિમોલિશન પ્રવૃત્તિઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.
શિયાળામાં દિલ્હી-એનસીઆરની હવા ખરાબ થવી દર વર્ષે મોટી સમસ્યા બને છે. બાંધકામ સ્થળો પરથી ઉડતી ધૂળ પણ પ્રદૂષણના સ્તરમાં વધારો કરે છે. તેથી સરકાર દ્વારા અગાઉથી નિયંત્રણો લાગુ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. પરંતુ બાંધકામ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા શ્રમિકો માટે આ નિર્ણય માત્ર કોઈ પ્રોજેક્ટ અટકવાનો મુદ્દો નથી. તેમજ રોજ કમાઈને રોજ પરિવારનો ખર્ચ ચલાવતા મજૂરો માટે કામ બંધ થવું સીધી રીતે આવક બંધ થવા સમાન બની શકે છે.દિલ્હી-એનસીઆરમાં બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ, રાજસ્થાન સહિત અનેક રાજ્યોમાંથી આવેલા મોટી સંખ્યામાં શ્રમિકો બાંધકામ ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે. આવા ઘણા કામદારો દૈનિક વેતન પર નિર્ભર હોય છે. લાંબા સમય સુધી બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ બંધ રહે તો તેમના પરિવારના રોજિંદા ખર્ચ, ભાડું અને અન્ય જરૂરીયાતો પૂરી કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સાથે શ્રમિકોની આવકનું રક્ષણ કેવી રીતે થાય તે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન છે.
અહેવાલ મુજબ, બાંધકામ દરમિયાન ધૂળ નિયંત્રણ માટે પહેલેથી જ અનેક નિયમો અને એસઓપી અમલમાં છે. તેમાં પાણીનો છંટકાવ, માટી અને બાંધકામ સામગ્રીને ઢાંકીને રાખવી, વાહનોને યોગ્ય રીતે ઢાંકીને ચલાવવાં, રસ્તા પર બાંધકામ સામગ્રી ન ફેલાવવી અને મલબો ખુલ્લામાં ન છોડવા જેવી વ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ નિયમોનો કડક અમલ કેટલો થાય છે.કન્સ્ટ્રક્શન અને ડિમોલિશનમાંથી થતી ધૂળ પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે અને નિયમોના પાલનમાં ખામીઓ જોવા મળતી હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ખાનગી બાંધકામ ઉપરાંત સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ રસ્તા ખોદ્યા બાદ માટી-મલબો ખુલ્લો રાખવો અથવા નિયમિત પાણીનો છંટકાવ ન થવો જેવી સમસ્યાઓ સામે આવે છે. તેથી માત્ર ખાનગી બાંધકામ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી સમગ્ર સમસ્યાનો ઉકેલ આવશે કે નહીં તે અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.
સરકારે બાંધકામ સ્થળોની દેખરેખ માટે ડસ્ટ પોર્ટલ અને AI આધારિત કેમેરા જેવી ટેક્નોલોજીના ઉપયોગની વાત પણ કરી છે. 500 ચોરસ મીટરથી મોટા બાંધકામ સ્થળોની દેખરેખ માટે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. પરંતુ નિયમોના ઉલ્લંઘનની જાણ થયા બાદ તાત્કાલિક કાર્યવાહી થાય તો જ આવી વ્યવસ્થા અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત સરકાર તરફથી પાર્કિંગ ચાર્જ વધારવા, ઓફિસોના સમયમાં ફેરફાર કરવા અને સરકારી-ખાનગી ઓફિસોમાં 50 ટકા સ્ટાફને વર્ક ફ્રોમ હોમ કરવાની વ્યવસ્થા જેવા પગલાં પણ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ પગલાંનો હેતુ શિયાળામાં વાહનવ્યવહાર અને પ્રદૂષણનો ભાર ઘટાડવાનો છે.આ સમગ્ર મુદ્દામાં પડકાર એ છે કે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને શ્રમિકોની રોજગારી વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું. જ્યાં ધૂળ નિયંત્રણના નિયમોનું પાલન થાય છે ત્યાં કામ ચાલુ રાખવાની અને નિયમો તોડનારા બાંધકામ સ્થળો સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવાની વ્યવસ્થા અંગે પણ વિચાર થઈ શકે છે. અગાઉના પ્રતિબંધોના સમયમાં બાંધકામ શ્રમિકોની મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેમને સહાય આપવાની જરૂરિયાત પણ સામે આવી હતી. દિલ્હીની હવા સ્વચ્છ રાખવી જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે રોજિંદી આવક પર નિર્ભર શ્રમિકોના હિતનું પણ ધ્યાન રાખવું પડશે. પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે માત્ર કામ બંધ કરવાને બદલે નિયમોનો કડક અમલ, સતત દેખરેખ અને તમામ પ્રદૂષણ સ્ત્રોતો સામે કાર્યવાહી સાથે અસરગ્રસ્ત શ્રમિકો માટે યોગ્ય સહાયની વ્યવસ્થા કરવી પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
