દિલ્હીમાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIRને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ગરમાયો છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ સોમવારે યમુના કિનારે આવેલા બેલા એસ્ટેટની ઝૂંપડપટ્ટીની મુલાકાત લઈને મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફાર અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે બેલા એસ્ટેટમાં રહેતા 728 લોકોમાંથી SIR બાદ માત્ર એક વ્યક્તિનું નામ મતદાર યાદીમાં જોવા મળે છે, જ્યારે 727 લોકોનાં નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં નથી. રાહુલ ગાંધીએ સ્થાનિક લોકો સાથે વાતચીત કરી હતી અને ત્યારબાદ સ્થળ પર જ SDMને ફોન કરીને મતદાર યાદીમાંથી આટલી મોટી સંખ્યામાં નામ કેમ ગાયબ થયા તે અંગે સવાલો કર્યા હતા. તેમણે ખાસ કરીને એવા લોકોનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો જેમના મકાનો વર્ષ 2023માં તોડી પાડવામાં આવ્યા હોવા છતાં તેઓ વિસ્તાર છોડીને ગયા નથી અને હજુ પણ ત્યાં જ રહે છે.
રાહુલ ગાંધીના જણાવ્યા પ્રમાણે બેલા એસ્ટેટમાં રહેતા ઘણા લોકો વર્ષોથી ત્યાં વસવાટ કરે છે. તેમણે 2024ની લોકસભા ચૂંટણી અને 2025ની દિલ્હી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પણ મતદાન કર્યું હતું. તેમ છતાં SIRની પ્રક્રિયા બાદ મોટાભાગના લોકોનાં નામ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં જોવા મળતાં નથી. આ મુદ્દે તેમણે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને મતદાર અધિકાર અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. SDM સાથે ફોન પર વાત કરતી વખતે રાહુલ ગાંધીએ સવાલ કર્યો હતો કે કોઈ વ્યક્તિ પાસે પોતાનું ઘર છે કે નહીં તેનો તેના મત આપવાના અધિકાર સાથે શું સંબંધ છે? તેમણે ‘હાઉસ નંબર 0’ની વ્યવસ્થાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમનો સવાલ હતો કે જો બેઘર અથવા યોગ્ય સરનામું ન ધરાવતા લોકો માટે આવી વ્યવસ્થા છે, તો પછી બેલા એસ્ટેટમાં રહેતા આટલા લોકોનાં નામ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં કેમ નથી?
રાહુલ ગાંધીએ આ મામલે સવાલો ઉઠાવતા કહ્યું હતું કે તેઓ આ મુદ્દાને આગળ પણ ઉઠાવશે. તેમણે SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન ગરીબ અને બેઘર લોકોના મતાધિકારને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. જોકે, બેલા એસ્ટેટના 727 નામ કયા ચોક્કસ કારણોસર ડ્રાફ્ટ યાદીમાં નથી, તે અંગે અંતિમ સ્થિતિ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. દિલ્હીમાં 31 ઓગસ્ટે SIRની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ ડ્રાફ્ટમાં આશરે 97.5 લાખ મતદારોનાં નામ સામેલ છે. અગાઉની મતદાર યાદીની સરખામણીમાં લગભગ 47.5 લાખ નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં જોવા મળ્યાં નથી. ગેરહાજર, સ્થળાંતર કરેલા, મૃત્યુ પામેલા અથવા ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી સહિતના વિવિધ કારણોસર મતદાર યાદીમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આશરે 33.1 લાખ મતદારોને તેમના ગણતરી ફોર્મ અથવા મતદાર વિગતોમાં વિસંગતતા અંગે નોટિસ આપવામાં આવી છે. જોકે, નોટિસ મળવાનો અર્થ એ નથી કે મતદારનું નામ કાયમી ધોરણે મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યું છે. સંબંધિત વ્યક્તિને પોતાની પાત્રતા સાબિત કરવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. ચૂંટણી તંત્રની પ્રક્રિયા મુજબ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી અંતિમ યાદી નથી. ડ્રાફ્ટમાં નામ ન હોય તેવા પાત્ર મતદારોને પણ નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ પોતાનું નામ ઉમેરવા માટે દાવો કરવાની તક આપવામાં આવે છે. એટલે હાલ ડ્રાફ્ટમાં નામ ન હોવું અને કાયમી રીતે મતાધિકાર ગુમાવવો, બંને બાબતોને એકસરખી ગણવી યોગ્ય નથી.
નોટિસ મેળવનારા મતદારો માટે પણ પ્રક્રિયા સરળ બનાવવામાં આવી છે. તેમને દરેક વખતે ચૂંટણી કચેરીમાં હાજર રહેવાની જરૂર ન પડે તે માટે બૂથ લેવલ ઓફિસરો તેમના ઘરે જઈને જરૂરી દસ્તાવેજો મેળવી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. ત્યારબાદ સંબંધિત દસ્તાવેજોના આધારે મતદારની પાત્રતા અંગે નિર્ણય લેવામાં આવે છે. દિલ્હીમાં SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની સમયમર્યાદા પણ વધારવામાં આવી છે. હવે પાત્ર મતદારો 30 ઓક્ટોબર સુધી દાવા અને વાંધા રજૂ કરી શકે છે. આ અરજીઓના નિકાલ માટે 30 નવેમ્બર સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. દિલ્હીની અંતિમ મતદાર યાદી 4 ડિસેમ્બરે જાહેર થવાની છે.
બેલા એસ્ટેટનો મુદ્દો સામે આવ્યા બાદ હવે રાજકીય ચર્ચા એ મુદ્દે કેન્દ્રિત થઈ છે કે SIR દરમિયાન ગરીબ, બેઘર અને સ્થળાંતર કરનારા લોકોના મતદાર અધિકારો કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખી શકાય. બીજી તરફ, ડ્રાફ્ટ યાદી અંતિમ યાદી ન હોવાથી તેમાં નામ ન હોય તેવા પાત્ર લોકો પાસે દાવો કરવાની પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ છે. આ સમગ્ર મામલે રાહુલ ગાંધી દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો અને ચૂંટણી તંત્રની પ્રક્રિયા વચ્ચેની સ્થિતિ આગામી તબક્કામાં વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. ખાસ કરીને બેલા એસ્ટેટમાં 727 નામ કયા કારણોસર ડ્રાફ્ટ યાદીમાં નથી અને દાવા-વાંધાની પ્રક્રિયા બાદ કેટલાં નામ ફરી સામેલ થાય છે, તે બાબત મહત્વની રહેશે. હાલમાં બેલા એસ્ટેટના મામલાને લઈને રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપ શરૂ થઈ ગયા છે. જોકે, અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ જ આ વિસ્તારમાં કેટલા લોકો મતદાર તરીકે નોંધાયેલા રહેશે અને કેટલા નામમાં ફેરફાર થશે તેની સંપૂર્ણ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.
Rahul Gandhi, SIR, Delhi Voter List, Election Commission, Delhi Politics
