અમેરિકા, કેનેડા અને યુરોપ વચ્ચેનો વેપારી તથા રાજદ્વારી તણાવ હવે વધુ મહત્વના વળાંક પર પહોંચ્યો છે. કેનેડા સાથેના સંબંધોમાં તણાવ વચ્ચે યુરોપિયન યુનિયને કેનેડાને પોતાના પ્રથમ ‘એસોસિએટ મેમ્બર’ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ પ્રસ્તાવ સામે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે અને જો તેમને આ પગલું અમેરિકાવિરોધી અથવા ‘દુશ્મનાવટભર્યું’ લાગશે તો યુરોપ પર ખૂબ જ ભારે ટેરિફ લાદવાની સાથે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં વેપાર રોકવાની પણ ચેતવણી આપી છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે અમેરિકા અને કેનેડા વચ્ચે વેપારને લઈને પહેલેથી જ તણાવ ચાલી રહ્યો છે. ટ્રમ્પ અગાઉ કેનેડાને અમેરિકાનું 51મું રાજ્ય બનાવવાની વાત પણ કરી ચૂક્યા છે, જેને કેનેડાએ સ્વીકાર્યું નથી. હવે કેનેડા અમેરિકા પરની પોતાની આર્થિક નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે યુરોપ સહિત અન્ય ભાગીદારો સાથે સંબંધો વધુ મજબૂત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેને 16 સપ્ટેમ્બરે યુરોપિયન સંસદમાં પોતાના વાર્ષિક ‘સ્ટેટ ઓફ ધ યુનિયન’ સંબોધન દરમિયાન કેનેડાને EUનું પ્રથમ ‘એસોસિએટ મેમ્બર’ બનાવવાની મહત્વાકાંક્ષા વ્યક્ત કરી હતી. કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની પણ આ કાર્યક્રમમાં હાજર હતા. આ દરખાસ્તનો હેતુ કેનેડા અને યુરોપ વચ્ચે વેપાર, સુરક્ષા, ટેકનોલોજી અને અન્ય વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં સહયોગને વધુ ઊંડો બનાવવાનો છે. જોકે, અહીં એક મહત્વની બાબત એ છે કે ‘એસોસિએટ મેમ્બર’નો દરજ્જો હાલ યુરોપિયન યુનિયનના કાયદામાં સત્તાવાર રીતે અસ્તિત્વમાં નથી. એટલે કે આ સમયે કેનેડાને EUનું સભ્યપદ મળી ગયું નથી. આ એક પ્રસ્તાવ છે, જેના સ્વરૂપ અને અધિકારો અંગે હજુ ચર્ચા થવાની બાકી છે. કોઈ પણ ઔપચારિક વ્યવસ્થા આગળ વધારવા માટે EUના 27 સભ્ય દેશોની મંજૂરી જરૂરી રહેશે.
કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીએ યુરોપિયન સંસદમાં આ પ્રસ્તાવનું સ્વાગત કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું કે કેનેડા અને યુરોપ વચ્ચેના સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે. જોકે, તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે કેનેડા સંપૂર્ણપણે યુરોપિયન યુનિયનમાં જોડાવા માગતું નથી. તેમની વાતનો મુખ્ય મુદ્દો એવો હતો કે બંને પક્ષો વેપાર, સંરક્ષણ, ઊર્જા, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો અને ડિજિટલ ક્ષેત્રોમાં સાથે મળીને કામ કરી શકે. કાર્નીએ ખાસ કરીને કેનેડાની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા પર ભાર મૂક્યો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, કેનેડા અને યુરોપ વચ્ચેનો સહયોગ કોઈ ત્રીજા દેશ સામે શક્તિનું નવું જૂથ ઊભું કરવા માટે નથી, પરંતુ પોતાના બજારો, સંસાધનો અને સંસ્થાઓને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે છે. તેમણે કહ્યું કે કોઈ એક દેશ કે શક્તિ કેનેડાના ખુલ્લા બજારોને નિયંત્રિત ન કરી શકે અને તેની સાર્વભૌમતા તથા લોકશાહી પર અસર ન કરી શકે તે માટે ભાગીદારી જરૂરી છે.
આ જ મુદ્દે કાર્નીએ અમેરિકાને સીધું નામ લીધા વિના પણ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે કેનેડાના લોકો પોતે નક્કી કરશે કે તેઓ કઈ ભાષા બોલે, પોતાની સંસ્કૃતિ કેવી રીતે જાળવે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કયા દેશો સાથે કરારો અને સંબંધો બનાવે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ બહારની વ્યક્તિ કે દેશ કેનેડાને આ બાબતો અંગે આદેશ આપી શકે નહીં. બીજી તરફ, ટ્રમ્પે કેનેડા-યુરોપની આ નજીક આવતી ભાગીદારીને લઈને કડક પ્રતિક્રિયા આપી છે. તેમણે કહ્યું કે જો કેનેડાને EU સાથે જોડવાની પહેલ સારા ઈરાદાથી કરવામાં આવી હોય તો વાત અલગ છે, પરંતુ જો તેમને તેમાં અમેરિકાની વિરુદ્ધ કોઈ હેતુ દેખાશે તો યુરોપ સામે ખૂબ જ ભારે ટેરિફ લગાવવામાં આવી શકે છે. તેમણે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં યુરોપ સાથેનો વેપાર રોકવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરી છે.
ટ્રમ્પે આ પ્રસ્તાવને ‘હાસ્યાસ્પદ’ ગણાવ્યો હોવાનું પણ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. જોકે યુરોપિયન કમિશને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કેનેડા સાથેની ભાગીદારી કોઈ અન્ય દેશ વિરુદ્ધ નથી. કમિશનના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું કે આ પ્રસ્તાવ યુરોપ અને કેનેડા વચ્ચેની સંયુક્ત ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે છે. આ મામલો માત્ર રાજદ્વારી નિવેદનો પૂરતો સીમિત નથી. જો અમેરિકા ખરેખર EUના માલ પર નવા ભારે ટેરિફ લાદે અથવા યુરોપ સાથેના કેટલાક વેપાર પર નિયંત્રણ મૂકે તો તેનો પ્રભાવ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પડી શકે છે. જોકે હાલમાં ટ્રમ્પની ધમકી વાસ્તવિક નવી ટેરિફ નીતિમાં ફેરવાઈ છે એવું કહેવું વહેલું છે. કેનેડા-યુરોપની નવી ભાગીદારી પણ હજુ પ્રસ્તાવના તબક્કામાં છે.
કેનેડા અને યુરોપ વચ્ચે સંભવિત સહયોગના ક્ષેત્રો પણ વ્યાપક છે. તેમાં મહત્વપૂર્ણ ખનિજો, સંરક્ષણ ઉદ્યોગ, ઊર્જા સુરક્ષા, AI, સેમિકન્ડક્ટર, અવકાશ ક્ષેત્ર અને ડિજિટલ વેપારનો સમાવેશ થાય છે. કેનેડા માટે યુરોપ સાથેના સંબંધો વધારવાથી અમેરિકાની બહારના બજારો સાથે વેપાર વધારવાની તક મળી શકે છે. બીજી તરફ યુરોપને પણ મહત્વપૂર્ણ ખનિજો અને ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં કેનેડા સાથે સહયોગથી ફાયદો થઈ શકે છે. હાલમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે EU અને કેનેડા આ પ્રસ્તાવને કયા સ્વરૂપમાં આગળ વધારે છે. ‘એસોસિએટ મેમ્બર’નો દરજ્જો કાયદાકીય રીતે નવો હોવાથી તેના અધિકારો, જવાબદારીઓ અને વેપારી વ્યવસ્થાઓ અંગે હજુ ઘણી વિગતો નક્કી થવાની બાકી છે. EUના કેટલાક દેશોમાં પણ આ શબ્દપ્રયોગ અને પ્રસ્તાવ અંગે સાવચેતી જોવા મળી રહી છે.
આ ઘટનાક્રમથી એટલું સ્પષ્ટ છે કે અમેરિકા-કેનેડા વચ્ચેનો વેપારી તણાવ હવે કેનેડા અને યુરોપના સંબંધો સાથે પણ જોડાઈ રહ્યો છે. એક તરફ કેનેડા યુરોપ સાથે નવા આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો વિકસાવવા માગે છે, તો બીજી તરફ અમેરિકાએ આ પગલાને લઈને સંભવિત ટેરિફ અને વેપારી પ્રતિબંધોની ચેતવણી આપી છે. હવે આગામી સમયમાં EUના સભ્ય દેશો આ પ્રસ્તાવ અંગે શું નિર્ણય લે છે અને અમેરિકા તેની સામે કયા પગલાં લે છે તેના પર વૈશ્વિક વેપારની દિશા અંગે ચર્ચા વધુ તેજ થવાની શક્યતા છે.
