તમે ભારતીય નાગરિક છો તે કેવી રીતે સાબિત કરશો? ગયા બુધવારે વિદેશ મંત્રાલય (MEA) તરફથી કરવામાં આવેલા એક સંક્ષિપ્ત સ્પષ્ટીકરણથી સમગ્ર દેશ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો છે. વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય પાસપોર્ટ મુખ્યત્વે એક મુસાફરી દસ્તાવેજ છે અને તેને નાગરિકતાનો ચોક્કસ અથવા નિર્ણાયક પુરાવો ગણી શકાય નહીં. જો તમારું આધાર કાર્ડ, રેશન કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર કે પાસપોર્ટ તમારી નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, તો તમે ભારતીય નાગરિક છો તે કેવી રીતે સાબિત કરી શકો છો? આ એક એવો પ્રશ્ન છે જેણે સોશ્યલ મીડિયાથી લઈને રાજકીય વર્તુળો સુધી મોટી ચર્ચા જગાવી છે. વિદેશ મંત્રાલયના આ નિવેદન પછી સામાન્ય જનતાથી લઈને પ્રખ્યાત સંગીતકાર જાવેદ અખ્તર અને અગ્રણી વિપક્ષી નેતાઓ સુધીની દરેક વ્યક્તિએ સરકારને પ્રશ્ન પૂછવાનું શરૂ કર્યું છે કે સામાન્ય માણસે પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે ક્યાં જવું જોઈએ? લોકો જાણવા માંગે છે કે કાયદો આ વિશે શું કહે છે?
આ નિર્ણયની સોશ્યલ મીડિયા પર વ્યાપક ટીકા થઈ છે. ઘણાં લોકો એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે પાસપોર્ટ ફક્ત ભારત સરકાર દ્વારા વ્યાપક પૃષ્ઠભૂમિ તપાસ પછી જારી કરવામાં આવે છે, જેમાં વ્યક્તિના રહેણાંક દરજ્જાની પોલીસ ચકાસણીનો સમાવેશ થાય છે અને પાસપોર્ટ ધારકને ભારતીય તરીકે સ્પષ્ટ રીતે ઓળખવામાં આવે છે. પુરસ્કારવિજેતા ગીતકાર જાવેદ અખ્તરે વિદેશ મંત્રાલયના વલણને વાહિયાત ગણાવ્યું અને પાસપોર્ટ જારી કરવાના સરકારના તર્ક પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો, પૂછ્યું કે શું તેમને ખાતરી નથી કે પાસપોર્ટધારક ખરેખર ભારતીય નાગરિક નથી.
લોકો ઘણી વાર એવું માને છે કે ભારતીય પાસપોર્ટ રાખવાથી તેઓ નાગરિક બનવા માટે હકદાર બને છે, પરંતુ આવું નથી. વિદેશ મંત્રાલય જણાવે છે કે ભારતીય પાસપોર્ટ કોઈને પણ જારી કરી શકાય છે અને તેથી તે નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. તેનો મુખ્ય હેતુ નાગરિકોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મુસાફરી કરવાની મંજૂરી આપવાનો અને વિદેશમાં તેમની ઓળખ અને રાષ્ટ્રીયતા સ્થાપિત કરવાનો છે. પાસપોર્ટ અધિનિયમ, ૧૯૭૬ ની કલમ ૨૦ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે જાહેર હિત માટે જરૂરી હોય તો ભારત સરકાર ભારતની બહાર રહેતાં નાગરિકોને પણ ભારતીય પાસપોર્ટ જારી કરી શકે છે.
આનો અર્થ એ છે કે કાયદો પોતે જ સ્વીકારે છે કે પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા એક જ વસ્તુ નથી, પરંતુ બે અલગ બાબતો છે. જ્યારે સરકાર સામાન્ય રીતે ભારતીયોને પાસપોર્ટ જારી કરે છે, ત્યારે કાયદાની કલમ ૨૦ આ ખાસ છૂટ આપે છે. કોર્ટ અને સરકારના મતે તમારું આધાર કાર્ડ ફક્ત ઓળખ અને સરનામાંનું સાધન છે, ત્યારે તમારા મતદાર ID અને પાસપોર્ટ ખૂબ જ સહાયક દસ્તાવેજો છે, પણ તેને કાયદેસર રીતે નાગરિકતાનો પુરાવો માનવામાં આવતા નથી. હકીકતમાં તમારા જન્મનું પ્રમાણપત્ર અને શાળાનો રેકોર્ડ આ કાનૂની કોયડાનો મજબૂત પાયો છે.
ભારતીય કાયદો (નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫) એવું એક પણ ડિજિટલ કાર્ડ અથવા સત્તાવાર દસ્તાવેજ પ્રદાન કરતું નથી, જે વ્યક્તિની નાગરિકતા તાત્કાલિક સાબિત કરી શકે. ભારતમાં નાગરિકતા એક ઓળખકાર્ડ દ્વારા સ્થાપિત થતી નથી, પરંતુ કાનૂની દસ્તાવેજોની સંપૂર્ણ સાંકળ દ્વારા સ્થાપિત થાય છે, જેમાં તમારાં માતાપિતાના સમય અને જન્મસ્થળનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં નાગરિકતા મેળવવા માટે અલગ અલગ જોગવાઈઓ છે. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ થી ૧ જુલાઈ ૧૯૮૭ ની વચ્ચે ભારતમાં જન્મેલી દરેક વ્યક્તિને નાગરિકતા આપવામાં આવી છે.
૧૯૮૭-૨૦૦૩ ની વચ્ચે માતાપિતામાંથી એક ભારતીય નાગરિક હોય તો પણ બાળકોને નાગરિકતા આપવામાં આવતી હતી. ૨૦૦૩ પછી જન્મેલાં બાળકો માટે, જો બંને માતાપિતા ભારતીય નાગરિક હોય અથવા જો એક નાગરિક હોય અને બીજો ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રન્ટ ન હોય તો નાગરિકતા મેળવી શકાય છે. ઉપરાંત, વિદેશમાં જન્મેલાં બાળકને ભારતીય માતાપિતાના આધારે વંશજ તરીકે નાગરિકતા મળી શકે છે, જો તેનો જન્મ એક વર્ષની અંદર ભારતીય દૂતાવાસમાં નોંધાયેલ હોય. ભારતીય મૂળનાં લોકો ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં અરજી કરીને નોંધણી દ્વારા નાગરિકતા મેળવી શકે છે. જે લોકો વિદેશી છે અને ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રન્ટ નથી પણ સતત ૧૨ વર્ષથી ભારતમાં રહ્યા છે, તેમને સરકાર આપમેળે શપથ દ્વારા નાગરિકતા આપે છે.
રાષ્ટ્રીય નાગરિક રજિસ્ટર (NRC) પર PIB ના પ્રશ્ન અને જવાબ મુજબ નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫ હેઠળ ભારતીય નાગરિકત્વ પાંચ પદ્ધતિઓ દ્વારા મેળવી શકાય છે : જન્મ દ્વારા નાગરિકત્વ, વંશ દ્વારા નાગરિકત્વ, નોંધણી દ્વારા નાગરિકત્વ, કુદરતીકરણ દ્વારા નાગરિકત્વ અને પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા નાગરિકત્વ. નાગરિકતા પ્રમાણપત્રો સામાન્ય રીતે એવાં લોકોને આપવામાં આવે છે જેઓ નોંધણી અથવા નેચરલાઈઝેશન દ્વારા ભારતીય નાગરિકત્વ મેળવે છે. મોટા ભાગનાં ભારતીયો જે જન્મ અથવા વંશ દ્વારા ભારતીય નાગરિક છે તેમની પાસે નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર નથી.
જે લોકો નોંધણી અથવા પ્રાકૃતિકીકરણ દ્વારા ભારતીય નાગરિક બન્યાં છે, તેમના માટે સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલ નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર નાગરિકતાના સીધા પુરાવા તરીકે કામ કરે છે. શું પ્રમાણપત્ર બધાને આપવામાં આવે છે? બધાં ભારતીય નાગરિકોને નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવતું નથી. તે સામાન્ય રીતે એવાં લોકોને આપવામાં આવે છે, જેઓ નોંધણી અથવા નેચરલાઈઝેશન દ્વારા ભારતીય નાગરિકત્વ મેળવે છે. મોટા ભાગનાં ભારતીયો જે જન્મ અથવા વંશ દ્વારા ભારતીય નાગરિક છે, તેમને નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવતાં નથી.
આ વાત એ ધ્યાનમાં રાખીને સમજી શકાય છે કે ભારતમાં મોટા ભાગનાં લોકોએ જન્મથી જ નાગરિકતા મેળવી છે. તેથી વ્યક્તિનો જન્મ ક્યારે અને ક્યાં થયો હતો તે સાબિત કરતા દસ્તાવેજો અને તે સમયે તેમનાં માતાપિતાની નાગરિકતા મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે કોઈ એક દસ્તાવેજ તમારી નાગરિકતા સાબિત કરી શકતો નથી. બાબતની ગંભીરતા અને પરિસ્થિતિના આધારે સરકારી અધિકારીઓ ચોક્કસ દસ્તાવેજોનું નિરીક્ષણ કરીને તમારી નાગરિકતાનો નિર્ણય કરી શકે છે. આ દસ્તાવેજો નીચે મુજબ છે:
-જન્મનું પ્રમાણપત્ર
-શાળા છોડવાનું પ્રમાણપત્ર અથવા શૈક્ષણિક દસ્તાવેજ
-પાસપોર્ટ
-મતદાર ઓળખપત્ર
-આધાર કાર્ડ
-ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ
-સરકારી જમીન અથવા મિલકતના રેકોર્ડ
-વીમાના દસ્તાવેજો
બોમ્બે હાઈકોર્ટે ૨૦૧૩ના ચુકાદામાં આ જ મત વ્યક્ત કર્યો હતો, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે કાયદો બિન-નાગરિકોને પાસપોર્ટ જારી કરવાની મંજૂરી આપે છે. ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી નિરુપમા મેનન રાવે ધ્યાન દોર્યું કે દસ્તાવેજ અંગેનો કાયદો અને જાહેર સમજ હંમેશા એકસરખાં હોતાં નથી. પાસપોર્ટના કાયદા અને નાગરિકતાના કાયદા વચ્ચેનો તફાવત જણાવતાં રાવે કહ્યું કે એક કાયદો દસ્તાવેજનું સંચાલન કરે છે, જ્યારે બીજો કાનૂની સ્થિતિનું સંચાલન કરે છે. નાગરિકતા અને પાસપોર્ટ વચ્ચેના સૌથી મોટા તફાવત પર પ્રકાશ પાડતાં રાવે કહ્યું કે પાસપોર્ટ હંમેશા સરકારની મિલકત હોય છે અને તેને ગમે ત્યારે જપ્ત કરી શકાય છે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ તેનો ત્યાગ ન કરે ત્યાં સુધી તેની નાગરિકતા આટલી સરળતાથી છીનવી શકાતી નથી. રાવના મતે પાસપોર્ટનો મુખ્ય હેતુ ફક્ત મુસાફરી કરતી વખતે નાગરિકના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો અને વિદેશી ઇમિગ્રેશનને પ્રમાણિત કરવાનો છે કે ધારક તે વ્યક્તિ છે જેનો તે દાવો કરે છે. વાતનો સાર એટલો કે જેમની પાસે જન્મ આદિના દસ્તાવેજો છે, તેમણે પોતાની નાગરિકતા પુરવાર કરવાની જરૂર નથી. જેમની પાસે દસ્તાવેજો ન હોય તેમણે કાયદાનો સહારો લેવો જોઈએ.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
