વૈશ્વિક બજારમાં વધી શકે છે કિંમતો
શેરડીના ઉત્પાદન પર આબોહવાની અસર અને ઇથેનોલ મિશ્રણ નીતિના કારણે દેશની ખાંડ નિકાસ ક્ષમતા ઘટી; આગામી કેટલાક વર્ષો સુધી નિકાસ મર્યાદિત રહેવાની શક્યતા
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ખાંડ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે વૈશ્વિક ખાંડ બજારમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું છે અને બ્રાઝિલ પછી વિશ્વના સૌથી મોટા ખાંડ નિકાસકાર દેશોમાં સ્થાન બનાવ્યું છે. પરંતુ હવે એવી સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે કે ભારતની ખાંડ નિકાસ પર આગામી કેટલાક વર્ષો સુધી બ્રેક લાગી શકે છે. તેની પાછળ બે મુખ્ય કારણો માનવામાં આવી રહ્યા છે – અલ-નીનોની અસર અને સરકારની ઇથેનોલ મિશ્રણ નીતિ.
ખાંડ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દેશના અનેક ખાંડ ઉત્પાદક રાજ્યોમાં વરસાદની અનિશ્ચિતતા, તાપમાનમાં વધારો અને પાણીની અછતના કારણે શેરડીના ઉત્પાદન પર ગંભીર અસર પડી રહી છે. બીજી તરફ પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિશ્રણ વધારવા માટે સરકાર દ્વારા શેરડીના રસ અને બી-હેવી મોલાસિસમાંથી ઇથેનોલ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. જેના કારણે ખાંડ ઉત્પાદન માટે ઉપલબ્ધ કાચા માલમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.
શું છે અલ-નીનો અને તે ખાંડ ઉત્પાદનને કેવી રીતે અસર કરે છે?
અલ-નીનો એક વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલી છે, જે પ્રશાંત મહાસાગરના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારાના કારણે સર્જાય છે. તેની સીધી અસર ભારતના ચોમાસા પર પડે છે. અલ-નીનોના વર્ષોમાં સામાન્ય રીતે વરસાદ ઓછો પડે છે અથવા વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહે છે.ભારતમાં મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યો ખાંડ ઉત્પાદનના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. આ રાજ્યોમાં વરસાદની અછત અથવા લાંબા સમય સુધી ગરમી રહે તો શેરડીના પાકને ભારે નુકસાન થાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અલ-નીનોની અસરને કારણે શેરડીની ઉપજમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર શેરડી પાણી આધારિત પાક છે. જો પૂરતો વરસાદ ન મળે અથવા ભૂગર્ભ જળ સ્તર ઘટે તો તેની સીધી અસર ઉત્પાદન પર પડે છે. પરિણામે ખાંડ મિલોને ઓછો કાચો માલ મળે છે અને ખાંડ ઉત્પાદન ઘટે છે.
ઇથેનોલ નીતિ પણ બની પડકારકેન્દ્ર સરકારે આયાતી તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિશ્રણ વધારવાનો મહત્ત્વાકાંક્ષી કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. સરકારનું લક્ષ્ય દેશમાં ઇથેનોલ મિશ્રણનો દર સતત વધારવાનો છે.
આ નીતિ હેઠળ ખાંડ મિલોને શેરડીના રસ, સિરપ અને બી-હેવી મોલાસિસમાંથી ઇથેનોલ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. પરિણામે જે શેરડી અગાઉ ખાંડ બનાવવા માટે વપરાતી હતી તેનો એક મોટો હિસ્સો હવે ઇથેનોલ ઉત્પાદન તરફ વળી રહ્યો છે.ખાંડ ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ નીતિ ઊર્જા સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી લાભદાયક છે, પરંતુ તેની સીધી અસર ખાંડના ઉત્પાદન અને નિકાસ પર પડી રહી છે.
ખાંડ નિકાસમાં આવી શકે છે મોટો ઘટાડો
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દર વર્ષે લાખો ટન ખાંડની નિકાસ કરતું રહ્યું છે. પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. સ્થાનિક માંગ અને ઇથેનોલ ઉત્પાદનને પ્રાથમિકતા આપવાના કારણે સરકાર નિકાસને લઈને સાવચેત વલણ અપનાવી રહી છે.
જો શેરડીનું ઉત્પાદન મર્યાદિત રહેશે અને ઇથેનોલ ઉત્પાદન વધતું રહેશે તો દેશ પાસે વધારાની ખાંડ નિકાસ માટે ઉપલબ્ધ નહીં રહે. પરિણામે આગામી કેટલાક વર્ષો સુધી ભારતની ખાંડ નિકાસ ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે.
ખાંડ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકોનું કહેવું છે કે સ્થાનિક બજારમાં પૂરતો પુરવઠો જાળવવો સરકાર માટે પ્રથમ પ્રાથમિકતા રહેશે. આવી સ્થિતિમાં નિકાસ માટે વધારાનો સ્ટોક બચાવવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
વૈશ્વિક બજાર પર પણ પડશે અસર
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ખાંડ ઉત્પાદકોમાંનું એક હોવાથી તેની નિકાસમાં ઘટાડાની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પર પણ પડી શકે છે.વિશ્વના અનેક દેશો ભારતીય ખાંડ પર નિર્ભર રહે છે. જો ભારતની નિકાસ ઘટશે તો વૈશ્વિક પુરવઠામાં ઘટાડો થઈ શકે છે. પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ખાંડના ભાવમાં વધારો જોવા મળી શકે છે.બ્રાઝિલ હાલમાં વિશ્વનો સૌથી મોટો ખાંડ નિકાસકાર દેશ છે. પરંતુ જો ભારત લાંબા સમય સુધી નિકાસ મર્યાદિત રાખશે તો વૈશ્વિક બજારમાં બ્રાઝિલનું પ્રભુત્વ વધુ મજબૂત બની શકે છે.
ખાંડ મિલો સામે નવી પડકારજનક સ્થિતિ
ખાંડ મિલો માટે પણ આ સમય પડકારજનક બની રહ્યો છે. એક તરફ તેમને ખાંડ ઉત્પાદન અને ઇથેનોલ ઉત્પાદન વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડે છે, તો બીજી તરફ શેરડીના ઓછા ઉત્પાદનનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
ઘણી મિલોએ ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કર્યું છે. તેથી તેઓ હવે ઇથેનોલ ઉત્પાદનને વધુ મહત્વ આપી રહી છે. જોકે આ સ્થિતિમાં ખાંડના ઉત્પાદન અને નિકાસ પર અસર થવી સ્વાભાવિક છે.
ખેડૂતોને શું અસર પડશે?
ખેડૂતો માટે સ્થિતિ મિશ્ર પ્રકારની બની શકે છે. ઇથેનોલ ઉત્પાદન વધવાથી શેરડીની માંગ જળવાઈ રહેવાની સંભાવના છે, જેના કારણે ખેડૂતોને પાક વેચવામાં મુશ્કેલી નહીં પડે.પરંતુ જો હવામાનની અનિશ્ચિતતા અને પાણીની અછત યથાવત રહેશે તો ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે. સાથે જ ઉપજમાં ઘટાડો થવાથી ખેડૂતોની આવક પર પણ અસર પડી શકે છે.સરકાર અને કૃષિ નિષ્ણાતો હવે વધુ પાણી બચત તકનીકો અને ઊંચી ઉપજ આપતી શેરડીની જાતોના ઉપયોગ પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.
સરકારની પ્રાથમિકતા શું છે?
કેન્દ્ર સરકાર માટે હાલમાં બે મુખ્ય પડકાર છે – એક તરફ દેશની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે ઇથેનોલ મિશ્રણ વધારવું અને બીજી તરફ સ્થાનિક બજારમાં ખાંડની ઉપલબ્ધતા જાળવવી.સરકાર ઇચ્છે છે કે દેશમાં ખાંડની અછત સર્જાય નહીં અને ગ્રાહકોને વધેલી કિંમતોનો સામનો કરવો ન પડે. તેથી નિકાસ અંગેના નિર્ણયો સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ઉપલબ્ધતા ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવી રહ્યા છે.
આગામી વર્ષો શું સૂચવે છે?
ખાંડ ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આગામી બે-ત્રણ વર્ષ દરમિયાન હવામાનની સ્થિતિ સામાન્ય રહેશે અને શેરડીનું ઉત્પાદન વધશે તો નિકાસમાં ફરી વધારો થઈ શકે છે. પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિને જોતા ભારતની ખાંડ નિકાસ પર લાંબી બ્રેક લાગવાની સંભાવના નકારી શકાય તેમ નથી.અલ-નીનોની અસર, પાણીની અછત અને ઇથેનોલ તરફ વધતો ઝુકાવ – આ ત્રણેય પરિબળો મળીને ખાંડ ઉદ્યોગનું સમીકરણ બદલી રહ્યા છે.
ભારતના ખાંડ ઉદ્યોગ માટે આગામી વર્ષો નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે. એક તરફ અલ-નીનો અને આબોહવાની અનિશ્ચિતતા શેરડીના ઉત્પાદનને અસર કરી રહી છે, તો બીજી તરફ ઇથેનોલ મિશ્રણ નીતિના કારણે ખાંડ માટે ઉપલબ્ધ કાચા માલમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. પરિણામે ભારતની ખાંડ નિકાસ પર આગામી કેટલાક વર્ષો સુધી મર્યાદા આવી શકે છે.
જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહેશે તો તેની અસર માત્ર ભારત પર જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ખાંડ બજાર પર પણ પડશે. ખાંડના ભાવ, નિકાસની નીતિઓ અને ઇથેનોલ ઉત્પાદન – આ ત્રણેય મુદ્દા આગામી વર્ષોમાં દેશના ખાંડ ઉદ્યોગનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.
